ISSN2953-6367 Enero2026 http://revistainvestigo.com Vol.7No,18,PP.170-180 https://doi.org/10.56519/8fpx8f15 RevistaCientíficaMultidisciplinariaInvestiGoRiobamba–EcuadorCel:+593979119620revisinvestigo@gmail.com 170 COMPETITIVIDADYCARACTERÍSTICASDELAPITAHAYAECUATORIANAENELMERCADOINTERNACIONALCOMPETITIVENESSANDCHARACTERISTICSOFECUADORIANPITAHAYAINTHEINTERNATIONALMARKETLuisFernandoArboledaA.1,NiloIsraelCabezasOviedo2,ManuelEuclidesZuritaLeón3{luisf.arboleda@espoch.edu.ec1,nilo.cabezas@espoch.edu.ec2,m_zurita@espoch.edu.ec3}Fechaderecepción:26/12/2025/Fechadeaceptación:03/01/2026/Fechadepublicación:06/01/2026RESUMEN:LapitahayaesunafrutatropicalconabundanteproducciónendeterminadasprovinciasdelEcuadorcontinentalyluegodeunalargatrascendenciasehaconvertidoenunproductodealtademandaanivelinternacionaldebidoasusbeneficiosnutricionales.Esteartículotienecomoobjetivoanalizarlapitahayaecuatorianaylaevolucióndesucadenadeexportacióndesdeunenfoqueintegral,queiniciaconunadescripcióndesdelomássencillo.Acontinuación,seexaminanlosprocesosinvolucradosenlacadenadeexportación,incluyendoclasificación,empaque,almacenamientoytransporte,asícomolosestándaresdecalidadexigidosporlosmercadosdedestino,hastacompletarsuevoluciónhastalaactualidad.Lametodologíautilizadaesdetipodocumental,basadaenelanálisisdefuentesbibliográficas,documentosdecaráctercientíficoydatosestadísticosoficiales.Entrelosprincipaleshallazgosseidentificauncrecimientoexponencialenlasexportaciones,conEstadosUnidos,ChinaylaUniónEuropeacomoprincipalesdestinos.Sedestacantambiénlosavancesencertificacionesfitosanitariasybuenasprácticasagrícolas,quehanpermitidoaEcuadorconsolidarsecomounodelosmayoresexportadoresmundialesdepitahaya,sumandootroproductoalalistadeexportación.DeestamaneralaevolucióndelapitahayaquesecultivaenEcuadorparaingresaralosmercadosinternacionalesrespondeaunaconjuncióndefactoresagronómicos,institucionalesycomerciales.Suimpactoeneldesarrollorural,lageneracióndeempleoyladiversificacióndelamatrizexportadoranacional,conviertenaestecultivoenuncasoexitosodeagroexportaciónsostenibleyconaltovaloragregado.Palabrasclave:exportación,Ecuador,internacional,pitahaya 1 EscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazoFacultaddeCienciasPecuarias,Ecuador,http://orcid.org/0000-0001-5541-6239 2 EscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazoFacultaddeCienciasPecuarias,Ecuador,https://orcid.org/0000-0002-4130-0347 3 EscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazoFacultaddeCienciasPecuarias,Ecuador,https://orcid.org/0009-0009-3568-8777
COMPETITIVIDADYCARACTERÍSTICASDELAPITAHAYAECUATORIANAENELMERCADOINTERNACIONAL 171 ABSTRACT:PitahayaisatropicalfruitabundantlyproducedincertainprovincesofcontinentalEcuador.Afteralongevolution,ithasbecomeaproductofhighinternationaldemandduetoitsnutritionalbenefits.ThisarticleaimstoanalyzeEcuadorianpitahayaandtheevolutionofitsexportchainfromacomprehensiveapproach,startingwithabasicdescription.Next,theprocessesinvolvedintheexportchainareexamined,includingclassification,packaging,storage,andtransportation,aswellasthequalitystandardsrequiredbydestinationmarkets,tracingitsevolutionuptothepresent.Themethodologyusedisdocumentary,basedontheanalysisofbibliographicsources,scientificdocuments,andofficialstatisticaldata.Amongthemainfindingsisanexponentialgrowthinexports,withtheUnitedStates,China,andtheEuropeanUnionasmaindestinations.Advancesinphytosanitarycertificationsandgoodagriculturalpracticesarealsohighlighted,whichhaveallowedEcuadortoconsolidateitselfasoneofthelargestglobalexportersofpitahaya,addinganotherproducttoitsexportlist.Thus,theevolutionofpitahayacultivatedinEcuadorforentryintointernationalmarketsrespondstoaconjunctionofagronomic,institutional,andcommercialfactors.Itsimpactonruraldevelopment,jobcreation,andthediversificationofthenationalexportmatrixmakethiscropasuccessfulcaseofsustainableagro-exportwithhighaddedvalue.Keywords:export,Ecuador,international,pitahayaINTRODUCCIÓNLapitahaya(Hylocereusspp.),conocidacomúnmentecomofrutadeldragón,haadquiridonotoriedadenelmercadointernacionalgraciasasuspropiedadesnutricionales,suvalorcomercialysullamativaaparienciaexótica.Estafrutahaencontradounnichocrecienteenlosmercadosglobales,impulsadoporlademandadealimentossaludablesyfuncionales.Ecuadorseposicionacomounactorrelevante,principalmenteporsuvariedadamarilla(Selenicereusmegalanthus),cultivadaenPalora,MoronaSantiago,quesedistingueporsudulzor,tamañoycalidadsuperior(1).Estecultivorepresentaunaalternativadediversificaciónproductivaenzonastropicales,generandooportunidadeseconómicassignificativas,especialmenteparapequeñosproductores(2).LavariedadecuatorianasecultivaenregionescomoMoronaSantiago,Manabí,LosRíosyGuayas,dondelascondicionesagroclimáticas—altitudesentre500y1900ms.n.m.,temperaturasde18°Ca25°C,ysuelosconbuenaretencióndehumedad—permitenundesarrolloóptimo(3).Desdeelpuntodevistanutricional,lapitahayadestacaporsualtocontenidoenagua,vitaminaC,hierroycalcio,contribuyendoalahidratación,digestiónysaludinmunológica(4).Estudiosrecientesresaltansupotencialcomoalimentofuncionalgraciasasuscompuestosbioactivos,comopolifenolesybetalainas(5),(6).Paralograrcompetitividadinternacional,lacadenadeexportacióndebecumplirconestrictosestándaresdecalidad.
COMPETITIVIDADYCARACTERÍSTICASDELAPITAHAYAECUATORIANAENELMERCADOINTERNACIONAL 172 Elprocesoincluyerecolecciónmanual,clasificaciónsegúnlaNormaCodexSTAN237-2003(6),yempaquebajolaNormaTécnicaEcuatorianaNTEINEN2003:2005(7).Lafrutasealmacenaatemperaturasdeentre3°Cy7°C,locualpermiteextendersuvidaútilhasta26días(3),(5).OrganizacionescomolaAsociacióndeProductoresdePitahayadelEcuadoryelprogramaPROMEFIhanfortalecidolosprocesosdecapacitación,controlfitosanitarioeimplementacióndeBuenasPrácticasAgrícolas(BPA),facilitandocertificacionescomoGlobalGAP[9].Entérminoscomerciales,lasexportacionesecuatorianasdepitahayaalcanzaronlosUSD171,7millonesen2023,unaumentodel72%respectoalañoanterior(10).Laaperturadelmercadochino,traslaeliminacióndearancelesgraciasalacuerdocomercialfirmadoen2024,haincrementadoaúnmáslademanda(11).Estainvestigación,deenfoquecualitativo-descriptivo,analizaeldesarrollodelcultivoylaevolucióndelacadenaexportadora,conelobjetivodeidentificaroportunidadesdemejorayposicionamientointernacional(12).Sepropone:describirelorigenyrequerimientosagronómicosdelapitahayaecuatoriana,examinarlosprocesoslogísticosdeexportación,yanalizarsuproyecciónestadísticaenelcomercioglobal(5).MATERIALESYMÉTODOSLapresenteinvestigaciónsesustentóenunametodologíamixta,priorizandounenfoquecuantitativoconbaseenlarecoleccióndedatosatravésdefuentesacadémicascomoGoogleAcadémico,Scopusybasesdedatosdeartículoscientíficosrevisadosporpares.Además,seincorporóunarevisiónbibliográficaexhaustivarelacionadaconlaproducción,composiciónnutricional,yexportacionesdelapitahayaecuatoriana(15).Labúsquedasecentróenestudiospublicadosentre2015y2025,conénfasisenfuentesoficialescomoAgrocalidad,elBancoCentraldelEcuador,INIAP,yartículoscientíficosrelacionadosconelcultivoyexportacióndefrutasexóticas(13).Enprimerainstancia,serealizóunanálisisdelvalornutricionaldelapitahayamedianteestudiosdecomposiciónfisicoquímicaquedemostraronsualtocontenidoenvitaminaC,fibradietéticaycompuestosantioxidantescomolospolifenolesybetalainas.Estoscompuestoshansidovinculadosconefectosbenéficosenlaprevencióndeenfermedadesmetabólicascomoladiabetesmellitustipo2,ademásdereducirelestrésoxidativoylainflamación(13),lasbetalainaspresentesenlapitahayatienenefectosantiinflamatoriosycontribuyenalamejoradelperfillipídicoenconsumidoresregulares(14).Encuantoalaevolucióndelasexportaciones,seaplicarontécnicasestadísticasdescriptivasycorrelacionalesparaevaluarelcomportamientoanualdesde2019hasta2025.SeutilizólabasededatosdelBancoCentraldelEcuador,asícomoreportesdeAgrocalidad.Seprevéqueparael2025,elvalorFOBdeexportacionesdepitahayaalcancelos$200millones,manteniendounatendenciadecrecimientosostenido.Lospaísescon
COMPETITIVIDADYCARACTERÍSTICASDELAPITAHAYAECUATORIANAENELMERCADOINTERNACIONAL 173 mayorvolumenderecepcióndelafrutasonEstadosUnidos,HongKongyChina,loscualesconcentranmásdel80%delasexportaciones[11].ParaidentificarlazonamásóptimaparaelcultivoyexportacióndepitahayaseaplicóelmétododeBrownyGibson,elcualcombinavariablescualitativasycuantitativas.Estemétodoponderacriteriosestratégicos,asignandoun60%depesoalasvariablescualitativascomocercaníaapuertos,calidadderutas,ycaracterísticasdelcultivo,yun40%avariablescuantitativascomovolumendeproducciónyextensióncultivada(10).SerecolectarondatosespecíficosdelasprovinciasdeMoronaSantiago,GuayasyLosRíos,considerandofactorescomolacalidaddelfruto,tamañopromedio,númerodehectáreascultivadas,accesoapuertosycaracterísticasdelsuelo.LosdatosfueronnormalizadosyevaluadosmediantelamatrizdepuntuaciónponderadadelmétododeBrownyGibson,determinandoqueMoronaSantiagopresentalosvaloresmásaltosencriterioscríticoscomocalidaddefruta,tamañoycondicionesagroecológicas(7).Finalmente,losresultadosdelmétodoBrownyGibsonfueronexpresadosenunatablaenlaqueserepresentaelpesoasignadoacadacriterioylapuntuaciónobtenida.EstopermitióestablecerdemaneraobjetivaqueMoronaSantiagoeslamejorzonaproductivaparaeldesarrolloyexportacióndepitahayaecuatoriana(5).RESULTADOSTabla1.Valoresnutricionalesybeneficiosfuncionalesdelapitahayaecuatoriana. Componente Valorpor100g Beneficioprincipal VitaminaC 20mg Antioxidante,mejoraelsistemainmunológico Fibradietética 3g Mejoraladigestiónyregulaelazúcarensangre Betalainas 0.1-0.2% Efectoantiinflamatorioyantioxidante Polifenoles 30-50mg Prevencióndeenfermedadescardiovasculares Calorías 50kcal Bajoaportecalórico,idealparadietasbalanceadas Agua 85-90% Hidratación,frescura Nota:Elaboradoapartirde(13).
COMPETITIVIDADYCARACTERÍSTICASDELAPITAHAYAECUATORIANAENELMERCADOINTERNACIONAL 174 Tabla2.Exportacionesdepitahayapororigenprovincial(2023). Provincia Producción(TM) %deltotalnacional Hectáreascultivadas Calidadpromedio(1-10) MoronaSantiago 16.100 70% 950 9.5 Guayas 3.000 13% 280 7.2 LosRíos 2.000 9% 220 6.8 Nota:Elaboradoapartirde(15). Figura1.Producciónnacionalentoneladasmétricas. Figura2.Producciónnacionalexpresadaenporcentaje.Fuente:(Inga,2025).
COMPETITIVIDADYCARACTERÍSTICASDELAPITAHAYAECUATORIANAENELMERCADOINTERNACIONAL 175 Figura3.HectáreascultivadasdetresprovinciasdelEcuador. Figura4.Calidadenfuncióndelpuntajede1a10.
COMPETITIVIDADYCARACTERÍSTICASDELAPITAHAYAECUATORIANAENELMERCADOINTERNACIONAL 176 Tabla3.EvaluaciónpormétododeBrownyGibson. Criterio Peso MoronaSantiago Guayas LosRíos Cercaníaalpuerto 10 6 9 8 Calidadderutasdetransporte 10 7 8 7 Mayortamañodelfruto 15 9 7 6 Calidaddelfruto 15 10 7 6 Hectáreascultivadas 20 10 6 5 Calidaddelsuelo 20 10 6 5 Volumendeproducción 10 10 7 6 Figura5.MapadelEcuadorconprovinciasproductorasdePitahaya.Nota:Amarillo(MoronaSantiago),Azul(LosRíos)yRojo(Guayas).ResultadosdelmétododeBrownyGibsonFórmulageneral (1)Donde:Veselvalortotalponderadoparacadaalternativa.Wieselpesoasignadoacadacriterio(endecimales).
COMPETITIVIDADYCARACTERÍSTICASDELAPITAHAYAECUATORIANAENELMERCADOINTERNACIONAL 177 Pieslapuntuaciónobtenidaporcadaprovinciaenelcriteriocorrespondiente.Desarrollo:MoronaSantiago:V=(0.10×6)+(0.10×7)+(0.15×9)+(0.15×10)+(0.20×10)+(0.20×10)+(0.10×10)V=0.6+0.7+1.35+1.5+2.0+2.0+1.0=9.15Guayas:V=(0.10×9)+(0.10×8)+(0.15×7)+(0.15×7)+(0.20×6)+(0.20×6)+(0.10×7)V=0.9+0.8+1.05+1.05+1.2+1.2+0.7=6.9LosRíos:V=(0.10×8)+(0.10×7)+(0.15×6)+(0.15×6)+(0.20×5)+(0.20×5)+(0.10×6)V=0.8+0.7+0.9+0.9+1.0+1.0+0.6=5.9DISCUSIÓNLapitahayadestacaporsualtovalornutricional,siendofuentedevitaminaC,fibradietética,compuestosantioxidantescomobetalainasypolifenoles,loquelaconvierteenunafrutafuncionalconefectosterapéuticosfrenteaenfermedadesmetabólicas.Estudiosrecienteshandemostradosucapacidadparareducirelestrésoxidativo,mejorarelperfillipídicoycontrolarnivelesdeglucosaensangre,aspectosclaveenlaprevencióndeladiabetesmellitustipo2.Lasbetalainaspresentesenlapitahayatienenpropiedadesantiinflamatoriasnotables,loqueamplíasupotencialnutracéutico(14).Tambiénsehaargumentadoquelacomposiciónfisicoquímicadelafrutanosolofavorecesuconservación,sinoquetambiénlaposicionacomounalimentoidealparadietassaludables(15).Además,suadaptabilidadadiversosclimastropicalesmejorasuproducción,sinafectarsuscomponentesfuncionales(16).(17)Lasexportacionesdelapitahayaecuatorianahanevidenciadouncrecimientoconstantedesdeelaño2019,alcanzandounvalorFOBde171millonesUSDen2023,conunaproyecciónde200millonespara2025.EstadosUnidos,HongKongyChinaseconsolidancomolosprincipalesdestinoscomerciales,concentrandomásdel80%deltotalexportado.Estecrecimientohasidoimpulsadotantoportratadoscomercialescomoporlacalidaddelfruto,quecumpleconexigentesestándaresinternacionales.Elvolumenexportadosemultiplicópormásdesieteentre2019y2023(17).Estedesempeñoexportadorsehavistoafectadoenciertosañosporfactoreslogísticosysociopolíticos,comolosparosnacionales(18).Elingresoalmercadochinorepresentaunaventanaclaveparaconsolidarnuevosmercadosasiáticos(19).(20)ElmétododeBrownyGibsonaplicadoalanálisisdezonasproductorasdepitahayarevelóqueMoronaSantiagoeslaprovinciaconmayorpotencialcompetitivo.Atravésde
COMPETITIVIDADYCARACTERÍSTICASDELAPITAHAYAECUATORIANAENELMERCADOINTERNACIONAL 178 laponderacióndevariablescualitativas(60%)comocalidaddelfruto,tamañoyrutasdetransporte,ycuantitativas(40%)comovolumendeproducciónynúmerodehectáreas,seobtuvounvalorponderadode9.15frentea6.9enGuayasy5.9enLosRíos.Estemodelopermiteidentificarestratégicamenteáreasóptimasparafocalizarinversiónagroexportadora.Sedestacalaimportanciademétodosmulticriterioendecisionesproductivasdondeinteractúanfactorestécnicosydeinfraestructura(20).Laconcentracióndecultivosenzonasconventajasagroecológicasmejoraelrendimientoysostenibilidadalargoplazo(21).Además,estosestudiospermitenfortalecercadenasdevaloralpriorizarrecursosenzonasdemayorrentabilidadexportadora(22).CONCLUSIONESLapitahayaecuatorianaposeeunacomposiciónnutricionalaltamentebeneficiosa,destacandoporsucontenidodeantioxidantescomolasbetalainas,fibradietéticayvitaminaC,quecontribuyenalaprevencióndeenfermedadescrónicasnotransmisibles,especialmenteladiabetesyafeccionescardiovasculares,posicionándolacomounafrutafuncionaldealtovaloragregadoenlosmercadosinternacionales.Lasexportacionesdepitahayaecuatorianahanpresentadounaevoluciónpositivaysostenidadesde2019hasta2023,conperspectivasdecontinuaralalzahasta2025.EstadosUnidos,HongKongyChinaseconsolidancomolosdestinosclave,debidoalacrecientedemandaporfrutasexóticassaludablesylaaperturadenuevosacuerdoscomerciales,loqueconviertealapitahayaenunmotorimportantedentrodelasexportacionesnopetrolerasdelpaís.LaaplicacióndelmétododeBrownyGibsonpermitiódeterminar,conbaseencriteriostécnicosyeconómicos,queMoronaSantiagoeslazonamáscompetitivaparaelcultivoyexportacióndepitahayaenEcuador.Suventajasesustentaenunamayorcalidaddefruta,mejorescondicionesagroclimáticasymayorsuperficiecultivada,loquelaposicionacomoejeestratégicoparaeldesarrolloagroexportador.REFERENCIASBIBLIOGRÁFICAS1.CodexAlimentarius.Normaparapitahayas[sedeWeb].Roma:FAO&OMS;2003[acceso22demayode2025].Disponibleen:https://www.fao.org/fao-whocodexalimentarius/shproxy/en/?lnk=1&url=https%253A%252F%252Fworkspace.fao.org%252Fsites%252Fcodex%252FStandards%252FCXS%2B237-2003%252FCXS_237e.pdf2.PillajoBerzosaJN.ProyectologísticoparalaexportacióndepitahayadesdeProphecCía.Ltda.hacialaciudaddeBerlín–Alemaniaenelperiodo2019[sedeWeb].Riobamba:ESPOCH;2021[acceso22demayode2025].Disponibleen:https://dspace.espoch.edu.ec:8080/server/api/core/bitstreams/7676d362-a2d9-4b30a5dd-d3bc85c2c892/content
COMPETITIVIDADYCARACTERÍSTICASDELAPITAHAYAECUATORIANAENELMERCADOINTERNACIONAL 179 3.VargasY,PicoJ,DíazA,SotomayorD,BurbanoA,CaicedoC,etal.Manualtécnicodelcultivodepitahaya[sedeWeb].Quito:INIAP;2020[acceso22demayode2025].Disponibleen:https://repositorio.iniap.gob.ec/bitstream/41000/5551/1/INIAPMANUAL1172020.pdf4.QuirozMatuteAE.PropuestadeplandeexportaciónparalapitahayaecuatorianadePalora[sedeWeb].Cuenca:UniversidaddelAzuay;2022[acceso22demayode2025].Disponibleen:https://dspace.uazuay.edu.ec/bitstream/datos/11978/1/17505_esp.pdf5.CórdovaH.Manejoagronómicodelcultivodepitahayaamarilla(Selenicereusmegalanthus)enelEcuador[sedeWeb].Babahoyo:UniversidadTécnicadeBabahoyo;2022[acceso22demayohttp://dspace.utb.edu.ec/handle/49000/11372de2025].Disponibleen:http://dspace.utb.edu.ec/handle/49000/113726.LuceroArévaloET,VallejoYucciTE.Análisisdelcomportamientoenlasexportacionesdelapitahayaecuatoriana[sedeWeb].CienciaLatina;2024[acceso22.demayode2025].Disponibleen:https://ciencialatina.org/index.php/cienciala/article/download/13915/199487.ProañoBastidasSC.Estudiodeexportacióndelapitahayaecuatorianahaciaelmercadoeuropeo[sedeWeb].Quito:PUCE;2013[acceso22demayode2025].Disponibleen:https://repositorio.puce.edu.ec/server/api/core/bitstreams/d8413e84-50d8-40d3-ae4baf05f5e21c38/content8.Verona-RuizA,Urcia-CernaJ,Paucar-MenachoL.Pitahaya(Hylocereusspp.):culture,physicochemicalcharacteristics,nutritionalcomposition,andbioactivecompounds[sedeWeb].ScientiaAgropecuaria;2020[acceso22demayode2025].Disponibleen:https://doi.org/10.17268/sci.agropecu.2020.03.169.AscencioBricioLY.Análisisdeexportacióndelapitahayaecuatorianahaciamercadosinternacionales[sedeWeb].Quito:UTEG;2020[acceso22demayode2025].Disponibleen:http://biblioteca.uteg.edu.ec:8080/bitstream/handle/123456789/1108/An%C3%A1lisis%20de%20Exportaci%C3%B3n%20de%20la%20Pitahaya%20Ecuatoriana%20Hacia.pdf?sequence=1&isAllowed=y10.RamónGutiérrezGS.Plandeexportacióndepitahayadela“AsociacióndeProductoresyComercializadoresdePitahayadelCantónPalora”haciaVancouver,Canadá[sedeWeb].Riobamba:ESPOCH;2017[acceso22demayode2025].Disponibleen:https://dspace.espoch.edu.ec:8080/server/api/core/bitstreams/7c31b86b-dfa5-432b9e62-baea14ebf59a/content11.CruzJ,LarramendiL,OrtizR,FonsecaM,RuízG.Pitahaya(Hylocereusspp.)unrecursofitogenéticoconhistoriayfuturoparaeltrópicosecomexicano[sedeWeb].CultivosTropicales;2018[acceso22demayode2025].Disponibleen:http://scielo.sld.cu/pdf/ctr/v36s1/ctr07s115.pdf
COMPETITIVIDADYCARACTERÍSTICASDELAPITAHAYAECUATORIANAENELMERCADOINTERNACIONAL 180 12.InstitutoEcuatorianodeNormalización.NormaTécnicaEcuatorianaNTEINEN2003:2005[sedeWeb].Quito:INEN;2005[acceso22demayode2025].Disponibleen:https://www.normalizacion.gob.ec/buzon/normas/2003.pdf13.Verona,A.;Urcia,J.;Paucar,L.(2020).Pitahaya(Hylocereusspp.):Cultivo,característicasfisicoquímicas,composiciónnutricionalycompuestosbioactivos.ScientiaAgropecuaria,11,pp.https://doi.org/10.17268/sci.agropecu.2020.03.161–15.Disponibleen:https://doi.org/10.17268/sci.agropecu.2020.03.1614.Llerena,Á.(2020).AgriculturadigitalenelcultivodePitahaya.Latin-AmericanJournalofComputing,vol.7,no.2,pp.22–33.Disponibleen:https://lajc.epn.edu.ec/index.php/LAJC/article/view/20915.Agrocalidad.(2023).LapitahayaecuatorianallegaráaChina.Agrocalidad.Disponibleen:china/https://www.agrocalidad.gob.ec/la-pitahaya-ecuatoriana-llegara-a16.LuceroArévalo,E.T.;VallejoYucci,T.E.(2024).Análisisdelcomportamientoenlasexportacionesdelapitahayaecuatoriana.CienciaLatinaRevistaCientíficaMultidisciplinar,vol.8,no.5.Disponibleen:https://doi.org/10.37811/cl_rcm.v8i517.Medina,R.,2021.estudiodelaslaboresculturalesdelcultivodepitahaya(selenicereusundatus)enlazonadelguayas.universidadtécnicadebabahoyo.disponibleen:http://dspace.utb.edu.ec/handle/49000/922518.Izurieta,D.,2022.variablesmacroeconómicasylaexportacióndepitahayaenlaeconomíaecuatoriana.universidadtécnicadeambato.disponibleen:https://repositorio.uta.edu.ec/jspui/handle/123456789/3555919.Jumbo,B.,2023.ecuadoriniciasusexportacionesdepitahayaachina.diarioelcomercio.disponibleen:https://www.elcomercio.com/actualidad/negocios/ecuadorinicia-exportaciones-pitahaya-china.html20.Soliz,D.,2019.cómohacerunperfilproyectodeinvestigacióncientífica.españa:googlebooks.disponibleen:https://books.google.es/books?id=q-gcdwaaqbaj21.Córdova,H.,2022.manejoagronómicodelcultivodepitahayaamarilla(selenicereusmegalanthus)enelecuador.universidadtécnicadebabahoyo.disponibleen:http://dspace.utb.edu.ec/handle/49000/1137222.Rivera,M.;narváez,k.,2023.plandeexportacióndepitahayahaciaelmercadoestadounidensedesdelaproductorafrut.alenel2022.universidadtécnicademachala.disponibleen:http://repositorio.utmachala.edu.ec/bitstream/48000/21087/1/trabajo_titulacion_126.pdf