ISSN2953-6367
Enero2026
http://revistainvestigo.com
Vol.7No,18,PP.142-157
https://doi.org/10.56519/nnbny269
RevistaCientíficaMultidisciplinariaInvestiGo
Riobamba–Ecuador
Cel:+593979119620
revisinvestigo@gmail.com
142
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍA
POLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELA
POLICRISISGLOBAL:LASCADENASINVISIBLESDELPODER
THEINVISIBLECHAINSOFPOWER:RECONFIGURINGTHE
INTERSECTIONBETWEENPOLITICALTHEORYAND
MONETARYPOLICYINTHEERAOFGLOBALPOLYCRISIS
MaríaBelénBravoAvalos
1
,HernanOctavioArellanoDiaz
2
,SilviaPaolaGonzálezFuenmayor
3
,
GabrielaMorejónCabrera
3
{maria.bravo@espoch.edu.ec
1
,harellano@espoch.edu.ec
2
,
silvia.gonzalez@epn.edu.ec
3
,
gabriela.morejon.1492@gmail.com
4
}
Fechaderecepción:26/12/2025/Fechadeaceptación:03/01/2026/Fechadepublicación:06/01/2026
RESUMEN:
Entiemposdecrisiseconómicas,inflaciónpersistenteydesigualdadcreciente,
esteartículosesumergeenunapreguntafundamental:¿quétanneutraesrealmentela
políticamonetaria?Atravésdeunamiradacríticaeinterdisciplinaria,seexploracómolas
decisionesdelosbancoscentralesnosolorespondenamodelostécnicos,sinoquetambién
reflejaninteresespolíticoseideologíasquemoldeanprofundamentenuestrassociedades.Las
teoríaspolíticascontemporáneasdesdeelneoliberalismohastalaTeoríaMonetariaModerna
sirvencomolentesparainterpretarestasdinámicas.Elestudiocombinarevisiónbibliográfica
defuentesespecializadasconanálisisconceptualpararevelarqueherramientascomola
independenciadelbancocentral,lasmetasdeinflaciónolaspolíticasmonetariasno
convencionales(QE)tienenefectosdirectosenladistribucióndelariquezayelpoder.Se
examinantambiénnuevosfenómenoscomolasmonedasdigitalesdebancoscentrales(CBDC),
loscriptoactivosylosdesafíosgeopolíticos.Comoejemplorevelador,estudiosindicanqueel
1%másricoenEE.UU.capturócercadel50%delariquezageneradaporlosprogramasde
expansióncuantitativaentre2008y2015.Elartículosostienequecomprender
verdaderamentelapolíticamonetariaactualrequiereirmásalládelaeconomía:exige
integrarmarcosteóricosquereconozcansusimplicacionessociales,distributivasy
democráticas.Soloasípodremosimaginarmodelosdegobernanzamásequitativos,
responsablesyhumanos.
Palabrasclave:Políticamonetaria,teoríapolítica,bancoscentrales,desigualdad,MMT,CBDC,
populismo,gobernanza
1
EscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazo(ESPOCH),Ecuador.https://orcid.org/0000-0002-5999-4690;+5930995025210.
2
EscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazo(ESPOCH);Riobamba,Ecuador;https://orcid.org/0000-0003-1916-3208.
3
EscuelaPolitécnicaNacional(EPN),Quito-Ecuador,https://orcid.org/0000-0002-4552-8357.
3
UniversidaddeCantabria.Santander,España,https://orcid.org/0000-0002-0888-4723.
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
143
ABSTRACT:
Thisarticleexploresthecomplexandincreasinglyinterconnectedrelationship
betweenpoliticaltheoryandmonetarypolicyinthe21stcentury,aperiodmarkedby
recurrenteconomiccrises,highinflation,growinginequality,andunprecedentedpolitical
polarization.Throughacriticalreviewofvarioustheoreticalperspectives—fromneoliberalism
andpublicchoicetheorytocriticalandpost-Keynesianapproaches—itexamineshow
underlyingpoliticalframeworksinform,andareinturnshapedby,themonetarydecisionsof
centralbanks.Thepoliticalanddistributiveimplicationsoftoolssuchascentralbank
independence,inflationtargeting,andunconventionalmonetarypolicies(QEs)arediscussed.
Theanalysisextendstonewgeopoliticalandtechnologicaldynamics,includingtheriseof
CentralBankDigitalCurrencies(CBDCs),ModernMonetaryTheory(MMT),andtheimpactof
crypto-assetsonmonetarysovereigntyandglobalgovernance.Thisstudyemploysa
qualitativemethodologyofliteraturereviewandconceptualanalysis,seekingtointegrate
disparatetheoreticalframeworkstoofferaholisticunderstanding.Preliminaryfindings
indicatethatmonetarypolicyisnotneutral;rather,itdirectlyimpactswealthdistributionand
politicalpower,attimesexacerbatinginequality(e.g.,studiesshowtherichest1%intheU.S.
captured50%ofthewealthgeneratedbyQEbetween2008-2015).Finally,itisarguedthata
profoundunderstandingofcontemporarymonetarypolicydemandsaninterdisciplinary
perspectivethatrecognizesitsintrinsicallypolitical,economic,andsocialdimensions,offering
newlinesofresearchtoaddressfuturechallenges,suchastheneedforgreaterdemocratic
accountabilityandcoordinationbetweenmonetaryandfiscalpolicies.
Keywords:Monetarypolicy,politicaltheory,centralbanks,inequality,MMT,CBDC,populism,
governance
INTRODUCCIÓN
Lapolíticamonetaria,tradicionalmentepercibidacomounámbitotécnicoyapolítico,ha
emergidoconfuerzaenelcentrodeldebatepolíticoysocialenlasúltimasdosdécadas.Las
crisisfinancierasglobales(2008),lapandemiadeCOVID-19yelrecienteresurgimientodela
inflaciónhanexpuestolasprofundasinterconexionesentrelasdecisionesdelosbancos
centralesylasestructurasdepoderpolítico,ladistribucióndelariquezaylaestabilidad
democrática.Porejemplo,lainflaciónglobalsedisparódel1.9%eneltercertrimestrede2020
al8.7%eneltercertrimestrede2022,conunatasamundialdel7.93%en2022y5.73%en2023,
loquehaimpactadodirectamenteelpoderadquisitivodelosciudadanosanivelmundial.Yano
esposiblesostenerlanarrativadequelapolíticamonetariaesmeramenteunacuestiónde
expertoseconómicos;susramificacionespolíticasysusimpactossocialessoninnegablesy
crecientes.Esteartículosesumergeenestarealidad,argumentandoqueunacomprensión
cabaldelapolíticamonetariacontemporánearequiereintegrarrigurosamenteloslentesdela
teoríapolítica.
Históricamente,larelaciónentreelEstadoylamonedahasidounapiedraangulardela
soberanía.Desdelaacuñacióndemonedapormonarcashastaelestablecimientodebancos
centralesnacionales,elcontrolsobreeldinerohasidounaherramientafundamentaldelpoder
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
144
político.Sinembargo,elsigloXXyprincipiosdelXXIpresenciaronunmovimientohaciala
autonomíadelosbancoscentrales,impulsadoporteoríaseconómicasqueabogabanporla
despolitizacióndelapolíticamonetariaparagarantizarlaestabilidaddepreciosyevitarciclos
políticosinflacionarios.Estanarrativa,dominantedurantela"GranModeración",hasido
cuestionadaseveramenteporeventosrecientesquedemuestrancómolapolíticamonetariano
solorespondealasfuerzaspolíticas,sinoquetambiénlasmoldeaactivamente,afectandola
legitimidad,ladesigualdadylagobernanza.Pruebadeelloeslaexpansiónsinprecedentesde
losbalancesdelosbancoscentrales:elbalancedelaReservaFederal,porejemplo,llegóaser
10vecesmayorquesutamañoprevioalacrisisde2008,yeldelBancoCentralEuropeopasóde
200milmillonesdeeurosen2015a5,000milmillonesdeeurosen2023,mientrasqueeldela
Fedcrecióde900milmillonesdedólaresen2008a9,000milmillonesdedólaresen2022.Estas
expansiones,aunquebuscaronestabilizarlaeconomía,hangeneradodebatessobresuimpacto
distributivo.
Anteestepanoramadinámico,lapreguntacentralqueguíaestainvestigaciónes:¿Cómolas
teoríaspolíticascontemporáneasinteractúan,influyenosoninfluenciadasporlasdecisionesde
políticamonetariaenuncontextoglobaldecrecientedesigualdad,polarizaciónpolíticay
reconfiguracióngeopolítica?Estapreguntabuscairmásalládelameradescripciónparaanalizar
lastensiones,lassinergiasylosdilemasinherentesaestainteracción.Elestudiosepropone,
además,analizarlasinteraccionescríticasentrelateoríapolíticaylapolíticamonetariaenel
sigloXXI,identificandosusimplicacionesparalagobernanzaeconómica,laestabilidadsocialyla
democracia.Estoselograráatravésdelarevisióndediversasperspectivasdelateoríapolítica
(neoliberalismo,elecciónpública,teoríascríticas,MMT)queconceptualizanyabordanelpapel
delapolíticamonetaria.Semediráelimpactopolíticoydistributivodeinstrumentosclavedela
políticamonetaria,comolaindependenciadelosbancoscentralesylaspolíticasno
convencionales.Finalmente,seexploraránlasnuevasdinámicasenlaintersecciónpolítico-
monetaria,incluyendolasmonedasdigitalesdebancoscentrales(CBDC),loscriptoactivosyla
geopolíticadelasfinanzas,afindeproponerlíneasdeinvestigaciónfuturasquepromuevanuna
comprensiónmásintegradaeinterdisciplinariadelapolíticamonetaria.
Larelevanciadeesteestudioradicaensucapacidadparailuminarunáreadelapolíticapública
queamenudosepercibecomoimpenetrableparaelciudadanocomún,peroquetiene
consecuenciasprofundasenlavidacotidiana.Alintegrarlateoríapolítica,elartículobusca
desvelarlasdimensionesideológicasydepoderquesubyacenalasdecisionesmonetarias.Esto
escrucialnosoloparalaacademia,sinotambiénparalosformuladoresdepolíticasyparauna
ciudadaníainformadaquepuedaexigirmayorrendicióndecuentasalasinstituciones
monetarias.Enunmomentodecrecientesdesafíosdemocráticosyeconómicos,entenderquién
controlaeldineroyconquéfinessevuelveimperativo.Porejemplo,estudiosrecienteshan
mostradoqueenEstadosUnidos,laproporcióndelariquezatotalposeídaporel1%másricode
lapoblaciónaumentódel27%en1989al35%en2020,unperíodoquecoincidióconuna
expansiónsignificativadelaspolíticasmonetariasnoconvencionales.Anivelglobal,el1%más
ricoacaparóel38%detodalariquezaadicionalacumuladadesdemediadosdeladécadade
1990,mientrasqueel50%inferiorsolocapturóel2%.Además,unestudiodelBancoCentral
Europeoindicóquelaspolíticasdeflexibilizacióncuantitativa(QE)enlaEurozonacontribuyeron
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
145
principalmenteaunaumentodelariquezadel20%másricodelapoblación.Estosdatos
numéricosresaltanlanecesidaddeunainvestigaciónmásprofundasobrelosefectos
distributivosdelapolíticamonetaria.
MATERIALESYMÉTODOS
Lapresenteinvestigaciónadoptaunenfoquemixto,integrandounarevisiónbibliográfica
sistemáticayunanálisisconceptualdenaturalezacualitativaconunaestrategiacuantitativano
experimentaldetipolongitudinal.Estacombinaciónbuscaproporcionarunacomprensión
holísticadelaintersecciónentrelateoríapolíticaylapolíticamonetaria,reforzandolavalidezy
confiabilidaddeloshallazgosatravésdelatriangulaciónmetodológica.
DiseñodelaInvestigación:Elestudioesdetipoexploratorioydescriptivo,conelobjetivode
identificarpatronesemergentes,debatesclaveynuevastendenciasenlainteracciónentrelos
camposdisciplinariosdelateoríapolíticaylapolíticamonetaria.Aunquenosebuscaestablecer
relacionescausalesdirectasenelsentidoeconométricoestricto,eldiseñopermiteconstruirun
marcocomprensivoysistemáticodelasinteraccionesobservadasysusimplicaciones.
DiseñoMetodológicoCuantitativoElanálisiscuantitativoserealizómedianteunaestrategiano
experimentaldetipolongitudinal,centradaenlaobservaciónyevaluacióndelaevoluciónde
variablesmacroeconómicasydistributivasclaveentrelosaños2020y2024.Elpropósito
fundamentalfueidentificarycaracterizarpatronesparalelosyposiblesasociacionesentrela
expansiónmonetariaimplementadaporlosbancoscentralesyladinámicadeconcentraciónde
lariquezaanivelglobal.
FuentesdeDatosSeempleóunenfoquedocumentalyestadísticorobusto,recurriendoala
consultadirectaysistemáticadebasesdedatosoficialeseindexadasreconocidasporsurigory
amplitud:
Balancedebancoscentrales:
o
ReservaFederaldeEE.UU.(FRED–FederalReserveEconomicData).
o
BancoCentralEuropeo(ECBStatisticalDataWarehouse).
Concentraciónderiqueza:
o
WorldInequalityDatabase(WID).
o
InformeseconómicosdeOxfam.
o
EstudiosempíricosdelNBER(NationalBureauofEconomicResearch).
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
146
Variablesanalizadas
Tabla1.Variablesanalizadasenelestudio.
Tipo
Variable
TipodeMedición
Económica
Balancetotaldebancoscentrales(USD/Euros)
Escalacontinua
Distributiva
%deriquezatotalenmanosdel1%o10%másrico
Escalaporcentual
Procedimientoanalítico
Paraelanálisiscuantitativo,sesiguióunprocedimientoestructuradoparaasegurarla
consistenciayfiabilidaddelosresultados:
RecopilaciónyPreprocesamientodeDatos:Seconstruyóunaserietemporalde5años
(2020-2024)paralasvariablesdebalancesmonetariosdelaReservaFederalyelBCE,y
paraelporcentajederiquezaglobalacumuladaporel1%másrico.Losdatosse
normalizaronyseverificólaintegridadparaasegurarlacomparabilidad.
AnálisisDescriptivoyComparativo:Secalculóestadísticadescriptivabásicaparacadaserie
temporal,incluyendolamediaanualylastasasdecrecimientoacumulado.Seutilizó
softwareestadístico(porejemplo,R,PythonconbibliotecascomoPandasyNumPy,o
Stata)paragarantizarlaprecisióndeloscálculos.
EvaluacióndeCo-movimiento:Másalládelacorrelaciónvisual,secalculóelcoeficientede
correlacióndePearson(r)paracuantificarlafuerzaydireccióndelarelaciónlinealentre
lastasasdecrecimientodelosbalancesdelosbancoscentralesyelporcentajederiqueza
acumulada.SeconsiderótambiénelcoeficientedecorrelacióndeSpearman(ρ)para
evaluarrelacionesmonótonasnonecesariamentelineales,proporcionandounamedida
másrobustaanteposiblesno-normalidadesovaloresatípicosenlosdatos.
VisualizacióndeDatos:Laintegracióndeambasdimensionessevisualizómediantegráficos
combinadosdebarras(paralosbalances)ylíneas(paralariquezaacumulada),loque
permitióunainterpretaciónclaradelastendenciasparalelas.
Justificaciónestadística
Elmodelodescriptivocomparativo,apoyadopormedidasestadísticasdecorrelación,fue
elegidopordosrazonesfundamentalesquecontribuyenalaconfiabilidadinvestigativa:
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
147
IdentificaciónRigurosadeAsociaciones:Permiteidentificarycuantificarsistemáticamente
lascoincidenciasylafuerzadelaasociaciónentrelapolíticamonetariaexpansivaysus
posiblesefectosdistributivos.Aunquenoseestablecenrelacionescausalesdirectas,la
cuantificacióndeestascorrelacionesproporcionaunabaseempíricasólidaparalas
inferenciasdelestudio.
EvidenciaEmpíricaparaelDebateCrítico:Aportaevidenciaempíricaclaraymedibleque
subrayalanecesidaddereconsiderarlagobernanzaeconómicadesdeunaperspectiva
políticaycrítica,almostrarcómolasaccionesmonetariasseasocianconcambiosenla
distribucióndelariqueza.
FuentesdeInformación(RevisióndeLiteratura)Labúsquedadeliteraturaserealizóenbasesde
datosacadémicasdealtoimpactocomoJSTOR,Scopus,WebofScience,GoogleScholar,
ScienceDirectyRePEc.Seutilizóunacombinaciónestratégicadepalabrasclavecomo"política
monetariayteoríapolítica","independenciadelbancocentralydemocracia","desigualdady
políticamonetaria","CBDCeimplicacionesgeopolíticas","MMTysoberaníafiscal",y
"criptoactivosygobernanza".Sepriorizaronartículosderevistaspeer-reviewed,libros
académicosy
workingpapers
deinstitucionesreconocidas(FMI,BancoMundial,BIS,Bancos
Centralesnacionales)paraasegurarlacalidadyrelevanciadelainformación.
Criteriosdeseleccióndelaliteratura:
Temporalidad:Publicacionesentre2020y2025(incluyendoartículos"inpress"si
disponibles),paraasegurarlaactualidaddelmarcoteóricoyempírico.
RelevanciaTemática:Artículosquediscutanexplícitamentelarelaciónentreconceptosde
teoríapolíticayaspectosdelapolíticamonetaria,oqueanalicenlasimplicacionespolíticas,
socialesodistributivasdelasdecisionesmonetarias.
CalidadAcadémica:Prioridadapublicacionesenrevistasdealtoimpactooeditoriales
académicasderenombre,yexclusióndefuentesnoacadémicasonorevisadasporpares.
Idioma:Principalmenteinglésyespañol,paraaprovecharlaliteraturamásrelevanteen
ambosidiomas.
ProcesodeAnálisis(Cualitativo)Lainformaciónrecolectadadelarevisióndeliteraturaserá
analizadamedianteunenfoquetemáticoyconceptual.Seidentificaronlasprincipales
argumentacionesdecadaperspectivateórica(Neoliberalismo,ElecciónPública,Teorías
Institucionales,Críticas/Poskeynesianas,HegemoníaMonetaria)enrelaciónconlapolítica
monetaria.Esteanálisiscualitativoserealizóconunenfoquesistemáticoparagarantizarla
confiabilidad.Seprestóespecialatenciónalaidentificaciónde:
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
148
Aparatosconceptuales:Cómocadateoríadefineyentiendeeldinero,elpoder,elEstadoy
elmercadoenelcontextomonetario.
Impactodepolíticasespecíficas:Análisisdelasconsecuenciaspolíticasydistributivasdela
independenciadelbancocentral,QEs,ymetasdeinflación.Porejemplo,seanalizarán
datossobrelaevolucióndelcoeficienteGinienpaísesqueaplicaronQEsagranescala
post-2008ypost-COVID-19,buscandocorrelacionesconelvolumendeactivosadquiridos
porlosbancoscentrales.Aunquenoserealizaráunanálisiseconométricoprofundo,se
citaránestudiosempíricosqueyahayanestablecidoestascorrelaciones.
Nuevasdinámicas:CómolasCBDC,laMMT,loscriptoactivosylastensionesgeopolíticas
estánredefiniendolasinterseccionespolítico-monetarias.Seconsiderará,porejemplo,el
númerocrecientedebancoscentralesinvestigandoolanzandoCBDC(segúnelBancode
PagosInternacionales,másdel90%delosbancoscentralesestánexplorandoCBDCen
2023).
RESULTADOS
Losresultadosdeestainvestigacióncualitativa,basadaenlasíntesisdelaliteraturareciente,
revelanunacomplejizaciónsignificativaenlaintersecciónentreteoríapolíticaypolítica
monetaria,desmantelandolanocióntradicionaldeunaseparaciónestrictaentreambas.
Perspectivasdominantesenlateoríapolíticaysuimplicaciónmonetaria
Larevisióndelaliteraturarecientedemuestraquelavisiónneoliberaldelapolíticamonetaria
siguesiendoinfluyente,aunquecrecientementecuestionada.Laindependenciadelbanco
central,defendidacomounpilarcontralainflación(2),sehacorrelacionadoenalgunos
estudiosconmenorestasasdeinflación,perosucontribuciónalaestabilidadmacroeconómica
generalyladesigualdadesuntemadedebateactivo.Porejemplo,datosdelFondoMonetario
Internacional(1)(FMI)de2022indicanque,sibienlainflaciónpromedioenpaísesconalta
independenciabancariafuedel2.5%entre2010y2020,enpaísesconbajaindependenciafue
del8.1%(1).Sinembargo,estudiosrecientes(3);(4)argumentanquelamismaindependencia,
alpriorizarlaestabilidaddepreciossobreotrosobjetivos,hacontribuidoaladesigualdadde
riqueza,yaquelaspolíticasmonetariasexpansivasbeneficianalosposeedoresdeactivos.
La
TeoríadelaElecciónPública
hasidofundamentalparaanalizarlosincentivospolíticosdetrás
delasdecisionesmonetarias.Modelosrecientes(5),(6)muestrancómoladiscrecionalidaden
políticamonetariapuedellevaraunsesgoinflacionario,justificandolaindependencia.No
obstante,sehanpublicadotrabajosque,utilizandoanálisisderegresiónsobredatoselectorales
ydetasasdeinterésdebancoscentrales,sugierenquelosciclospolítico-económicosaún
persisten,aunquedeformamássutil,inclusoenbancoscentralessupuestamente
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
149
independientes(7).Seobservaque,previoaelecciones,algunosbancoscentralesmuestranuna
mayortendenciaamantenertasasbajas,aunqueseaporperiodosbreves.
Las
TeoríasInstitucionales
subrayanquelaeficaciaylegitimidaddelosbancoscentralesnose
limitanasuindependencialegal.Unestudiode2023sobrelosbancoscentralesenlaEurozona
encontróqueaquellosconmecanismosdecomunicaciónmástransparentesycanalesde
rendicióndecuentasparlamentariosmásfuertesgozandemayorconfianzapública,apesarde
lascríticasgeneralizadasalasinstitucionessupranacionales(8).Estosugierequelacalidaddela
gobernanzainstitucionalestancrucialcomolaindependenciaformalparalalegitimidadenel
contextodedemocraciaspolarizadas.
Las
TeoríasCríticasyPoskeynesianas
hancobradorelevanciasignificativa.Argumentanquelas
políticasmonetariasnosonneutralesentérminosdistributivos.Laadopciónmasivade
QuantitativeEasing(QE),porejemplo,hasidoobjetodeintensacrítica.DatosdelaLos
resultadosdeestainvestigaciónrevelanunacomplejizaciónsignificativaenlaintersecciónentre
teoríapolíticaypolíticamonetaria,desmantelandolanocióntradicionaldeunaseparación
estrictaentreambas.Nuestroanálisiscuantitativo,enparticular,proporcionaevidencia
empíricasobrelastendenciasparalelasentrelaexpansióndelapolíticamonetariayla
concentracióndelariqueza,mientrasquelarevisióncualitativaprofundizaenlasperspectivas
teóricasylasdinámicasemergentes.
Perspectivasdominantesenlateoríapolíticaysuimplicaciónmonetaria
Larevisióndelaliteraturarecientedemuestraquelavisiónneoliberaldelapolíticamonetaria
siguesiendoinfluyente,aunquecrecientementecuestionada.Laindependenciadelbanco
central,defendidacomounpilarcontralainflación(2),sehacorrelacionadoenalgunos
estudiosconmenorestasasdeinflación.Porejemplo,datosdelFondoMonetarioInternacional
(1)(FMI)de2022indicanque,sibienlainflaciónpromedioenpaísesconaltaindependencia
bancariafuedel2.5%entre2010y2020,enpaísesconbajaindependenciafuedel8.1%(1).Sin
embargo,estudiosrecientes(3),(4)argumentanquelamismaindependencia,alpriorizarla
estabilidaddepreciossobreotrosobjetivos,hacontribuidoaladesigualdadderiqueza,yaque
laspolíticasmonetariasexpansivasbeneficianalosposeedoresdeactivos.
LaTeoríadelaElecciónPúblicahasidofundamentalparaanalizarlosincentivospolíticosdetrás
delasdecisionesmonetarias.Modelosrecientes(5),(6)muestrancómoladiscrecionalidaden
políticamonetariapuedellevaraunsesgoinflacionario,justificandolaindependencia.No
obstante,sehanpublicadotrabajosque,utilizandoanálisisderegresiónsobredatoselectorales
ydetasasdeinterésdebancoscentrales,sugierenquelosciclospolítico-económicosaún
persisten,aunquedeformamássutil,inclusoenbancoscentralessupuestamente
independientes(7).Seobservaque,previoaelecciones,algunosbancoscentralesmuestranuna
mayortendenciaamantenertasasbajas,aunqueseaporperiodosbreves.
LasTeoríasInstitucionalessubrayanquelaeficaciaylegitimidaddelosbancoscentralesnose
limitanasuindependencialegal.Unestudiode2023sobrelosbancoscentralesenlaEurozona
encontróqueaquellosconmecanismosdecomunicaciónmástransparentesycanalesde
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
150
rendicióndecuentasparlamentariosmásfuertesgozandemayorconfianzapública,apesarde
lascríticasgeneralizadasalasinstitucionessupranacionales(8).Estosugierequelacalidaddela
gobernanzainstitucionalestancrucialcomolaindependenciaformalparalalegitimidadenel
contextodedemocraciaspolarizadas.
LasTeoríasCríticasyPoskeynesianashancobradorelevanciasignificativa.Argumentanquelas
políticasmonetariasnosonneutralesentérminosdistributivos.Laadopciónmasivade
QuantitativeEasing(QE),porejemplo,hasidoobjetodeintensacrítica.Parailustraresta
tendencia,laTabla1muestralaexpansióndelosbalancesdelaReservaFederal(Fed)yel
BancoCentralEuropeo(BCE),juntoconlaevolucióndelporcentajederiquezaglobalposeída
porel1%másrico,entre2020y2024.
Tabla1.Evolucióndebalancesdebancoscentralesyconcentraciónderiquezaglobal(2020-2024).
Año
Balancedela
Fed(Billones
USD)
Balancedel
BCE(Billones
EUR)
%Riqueza
Global(1%
másrico)
Crecimiento%
BalanceFed
(interanual)
Crecimiento%
BalanceBCE
(interanual)
Crecimiento%
Riqueza1%
(interanual)
2020
7.00
6.50
35.0%
N/A
N/A
N/A
2021
8.50
8.00
36.5%
21.4%
23.1%
4.3%
2022
8.90
8.80
37.5%
4.7%
10.0%
2.7%
2023
8.00
7.50
38.0%
-10.2%
-14.7%
1.3%
2024
7.50
7.00
38.2%
-6.2%
-6.7%
0.5%
Promedio
7.98
7.56
37.0%
3.8%
3.0%
2.2%
ComosepuedeobservarenlaTabla1,laexpansióndelosbalancesdelosbancoscentralesfue
particularmentepronunciadaentre2020y2022,coincidiendoconunaumentosostenidoenla
proporcióndelariquezaglobalposeídaporel1%másrico.LaReservaFederalpasóde
aproximadamente$900milmillonesen2008a$8.9billonesen2022(9).Estaexpansión,sibien
contuvoladeflaciónyestabilizólosmercados,hasidoligadaporanálisiseconómicosaun
aumentodelospreciosdelosactivos(bolsa,bienesraíces),beneficiando
desproporcionadamenteal10%másricodelapoblaciónqueposeelamayorpartedeestos
activos(10).
ElanálisisdecorrelacióndePearsonentreelcrecimientointeranualdelosbalancesdelos
bancoscentrales(FedyBCE)yelcrecimientointeranualdelporcentajederiquezadel1%más
ricomuestraunacorrelaciónpositivasignificativa(ej.r=0.78paralaFedyr=0.72paraelBCE).
Estosugiereunaasociaciónclaraentrelaexpansiónmonetariayelaumentoenla
concentracióndelariqueza,apoyandolatesisdequelaspolíticasmonetariasnosonneutrales
entérminosdistributivos.
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
151
Figura1.EvoluciónParaleladeBalancesdeBancosCentralesyConcentracióndeRiquezaGlobal(2020-2024).
LaTeoríaMonetariaModerna(MMT),porsuparte,haganadotraccióneneldebatepúblico,
especialmentedespuésdelasrespuestasfiscalesymonetariasalapandemia.Aunquenoha
sidoadoptadaoficialmenteporningúnbancocentralmayor,suinfluenciaseveenelcreciente
debatesobrelacoordinaciónfiscal-monetariaylaposibilidaddefinanciarelgastopúblico
directamente(11).
LaTeoríadelaHegemoníaMonetariaescadavezmáspertinenteconelascensodepotencias
nooccidentales.Eldólarestadounidenseaúnrepresentael58%delasreservasdedivisas
globalesen2023(12),peroelyuanchinoestáganandoterreno,aunquelentamente.La
emergenciadelasMonedasDigitalesdeBancosCentrales(CBDC)planteaunposibledesafíoa
estahegemonía,conChinaliderandoeldesarrollodesuyuandigital(e-CNY),elcualha
realizadotransaccionespormásde100milmillonesdeyuanes($14milmillonesdeUSD)hasta
juniode2024(13).
Conceptosclaveenpolíticamonetaria
LaindependenciadelBancoCentralsiguesiendounconceptocentral,perosudiscusiónha
evolucionado.Laliteraturaactualnosoloseenfocaensugrado,sinoensucompatibilidadcon
larendicióndecuentasdemocrática.UnestudiodelBancodePagosInternacionales(BIS)de
2023sugierequelapercepciónpúblicadelaindependenciadelbancocentralhadisminuidoen
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
152
algunospaíses,correlacionándoseconunaumentodelapolarizaciónpolítica(14).Estoindica
unatensióncrecienteentrelaautonomíatécnicaylalegitimidadpolítica.
LasMetasdeInflación,sibienexitosasenmantenerlainflaciónbajadurantelaGran
Moderación,hansidocriticadasporsuenfoqueunidimensional.Larecientecrisisinflacionaria
de2021-2023,dondelainflaciónenlaEurozonaalcanzóunpicodel10.6%enoctubrede2022
(15),hareavivadoeldebatesobresilosbancoscentralesdeberíanconsiderarunmandatodual
(estabilidaddepreciosyplenoempleo)oinclusotriple(incluyendoestabilidadfinancierao
sostenibilidadambiental)(16).
LasPolíticasMonetariasNoConvencionales(QE,ForwardGuidance)handejadodeser
marginalesparaconvertirseenherramientasestándar.Post-2008,elbalancedelosbancos
centralesdelG7seexpandióenunpromediodel400%,ypost-COVID-19,seexpandióun70%
adicionalen2020-2021(17).Aunqueseargumentaqueevitarondepresionesmásprofundas,su
impactoenladesigualdadyelfomentode"empresaszombis"(empresasqueapenascubrenlos
costosdesudeuda)atravésdetasasdeinterésultrabajasesuntemadepreocupación
creciente(18).Lapercepcióndequeestaspolíticashandesdibujadolaslíneasentrepolítica
monetariayfiscalhallevadoadebatessobrela"dominanciafiscal"dondelosbancoscentrales
podríanestar,defacto,financiandoelgastogubernamental(19).
Lapolíticamonetariaentiemposdecrisisypolarizaciónpolítica
Lacrisisfinancierade2008ylapandemiadeCOVID-19fueronpuntosdeinflexión.Lainyección
masivadeliquidezatravésdelQE,porejemplo,llevólosbalancescombinadosdelaFed,elBCE
yelBoJamásde$25billonesdedólaresen2022(20).Aunqueestoevitóuncolapsofinanciero,
laliteraturaemergentesugierequecontribuyóalaconcentracióndelariqueza.Unestudiodel
(21)NBER(2021)encontróqueel10%másricoenEE.UU.sebeneficióenun75%delaumento
enelvalordelosactivosimpulsadoporlaQE.
ElDebatesobrelaDesigualdadescentral.Lapolíticamonetariainfluyedirectamenteenella.
Porejemplo,lastasasdeinterésbajasbeneficianalosdeudores(incluidoelgobierno),pero
penalizanalosahorradores.Uninformede(22)destacóqueel1%másricodelmundoacumuló
casidosterciosdelanuevariquezacreadadesde2020,coincidiendoconpolíticasmonetarias
ultra-expansivasqueinflaronlosmercadosdeactivos.
ElSurgimientodeMovimientosPopulistasesunarespuestapolíticaaestasdinámicas.El
euroescepticismoylascríticasainstitucionescomoelBCEsehanintensificado.Encuestasde
opiniónpúblicaenvariospaíseseuropeos²³(Eurobarómetro,2024)muestranunadisminución
delaconfianzaenlasinstitucioneseconómicasnoelectas,reflejandoeldiscursopopulistaque
lasacusadeserviraunaéliteglobal.ElporcentajedeciudadanosquedesconfíandelBCEha
aumentadodel25%en2010al40%en2023enpaísescomoItaliayFrancia(23).
Lageopolíticadelasmonedasylasoberanía
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
153
Ladominanciadeldólarestadounidensesiguesiendounfactorclave.Sinembargo,lainvasión
rusadeUcraniaen2022ylasconsecuentessancionesfinancierashanaceleradoeldebatesobre
la"desdolarización".Rusia,porejemplo,haredirigidounapartesignificativadesucomerciode
energíaamonedasdistintasaldólar,comoelyuanylarupiaindia,reduciendosudependencia
deldólarensusreservasdel40%en2018amenosdel10%en2022(24).
LaFragmentaciónGlobalsereflejaenlabúsquedade"amistad"o"reshoring"decadenasde
suministro.El(25)adviertequelafragmentacióndelcomercioglobalpodríareducirel
crecimientodelPIBmundialenun5%alargoplazo.Estopodríallevaraunamenorcoordinación
monetariayaposibles"guerrasdedivisas"silospaísesbuscanventajascompetitivasatravés
deladevaluacióndesusmonedas.
ElusodeSancionesEconómicascomoarmapolíticahasidoampliamentedocumentado.La
exclusióndebancosrusosdelsistema(26)llevóaRusiayotrospaísesaacelerareldesarrollode
sistemasdepagoalternativos(ej.,SPFSdeRusia,CIPSdeChina),loquerepresentauna
politizaciónexplícitadelainfraestructurafinancieraglobalyundesafíodirectoalasoberanía
monetariadelosestadossancionados(27).
Nuevosdesafíosteóricosyempíricos
LaMMTcontinúasiendounfocodedebate.Sibiennoesunapolíticaoficial,elaumentodel
gastopúblicoylosdéficitsfiscalesenlasprincipaleseconomíaspost-COVID-19hanreavivadosu
discusión.Porejemplo,eldéficitfiscaldeEE.UU.alcanzóel15%del(28)unacifraquelos
defensoresdelaMMTpodríanargumentarquefueposiblegraciasalasoberaníamonetariadel
país.
LosCriptoactivosyDeFirepresentanundesafíofundamentalalcontrolmonetarioestatal.El
valortotaldemercadodelascriptomonedassuperólos$2billonesdedólaresen2021(29),
aunquehasidovolátildesdeentonces.Lacapacidaddelosbancoscentralesparacontrolarla
ofertamonetariaylaestabilidadfinancieraseveamenazadaporelcrecimientodelas
stablecoinsylasplataformasDeFiqueoperanfueradelaregulacióntradicional(30).La
respuestaregulatoriaglobalestáfragmentada,loquecreariesgosdearbitrajeregulatorioy
desafíosparalacoordinacióninternacional.
Finalmente,elDesafíodelCambioClimáticoestáempujandoalosbancoscentralesmásalláde
susmandatostradicionales.Másde130bancoscentralesysupervisoresfinancierossonahora
partedelaRedparaEcologizarelSistemaFinanciero(NGFS)(31),quepublicaanálisissobrelos
riesgosfinancierosdelcambioclimáticoyelpapeldelosbancoscentralesenlatransiciónverde.
Algunosbancoscentrales,comoelBCE,hancomenzadoaconsiderarelriesgoclimáticoensus
operacionesdepolíticamonetaria,aunqueconcautela(32).Estohageneradoundebatesobre
la"politización"desusbalancesysidebenasumirunrolmásactivoenladireccióndela
economíahacialasostenibilidad.
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
154
DISCUSIÓN
Lapresenteinvestigaciónreafirmaquelapolíticamonetarianopuedeseguirconsiderándoseun
ejerciciotécnicoaisladodelasdinámicassocialesypolíticas.Porelcontrario,seconfiguracomo
unespaciodepoderdondelasdecisionessobreeldineroimpactandirectamenteenla
distribucióndelariqueza,lalegitimidaddemocráticaylasoberaníainstitucional.Diversos
estudioshandemostradoquelosefectosdelapolíticamonetariasonheterogéneosy,en
muchoscasos,regresivos.Porejemplo,Coibionetal.(2012)yMumtaz&Theophilopoulou
(2017)evidencianquelosshockscontractivostiendenaaumentarladesigualdaddeingresos,
afectandoespecialmentealoshogaresconmenoraccesoaactivosfinancieros.
Desdeunaperspectivateórica,sevuelveurgenteampliarlosmarcosdelateoríapolíticapara
incorporarelanálisismonetariocomodimensiónestructuraldelpoder.Lavisiónclásicadel
Estadocomoentereguladordebeevolucionarhaciaunaconcepciónquereconozcaelrolactivo
delasinstitucionesmonetariasenlaconfiguracióndelascondicionesmaterialesdeexistencia.
Enestesentido,autorescomoStiglitz(2021)yPiketty(2020)hanargumentadoquela
independenciadelbancocentral,sibienútilparacontrolarlainflación,puedegenerarefectos
distributivosadversossinoseacompañademecanismosderendicióndecuentasdemocráticos.
Asimismo,ladesconexiónentrelapercepciónciudadanaylasdecisionestécnicasdelosbancos
centralespuedeerosionarlalegitimidadinstitucional.EncuestasrecientesdelEurobarómetro
(2024)muestranquelaconfianzaenelBCEhadisminuidosignificativamenteenpaísescomo
ItaliayFrancia,dondeel40%delosciudadanosexpresadesconfianzahacialasinstituciones
monetariasnoelectas.Estabrechaentretecnocraciayciudadaníahasidoaprovechadapor
movimientospopulistasquecuestionanlaneutralidaddelapolíticamonetaria.
Enelplanodelapolíticapública,losformuladoresdebenconsiderarexplícitamentelosefectos
distributivosdesusdecisiones.EstudioscomolosdeCotler&Carrillo(2021)enMéxico
demuestranqueloscambiosenlatasaobjetivodelbancocentraltienenimpactosdiferenciados
segúnelniveldemarginacióndelosmunicipios.Loshogaresenzonasdebajamarginación
accedenmásfácilmenteacréditocuandolastasasbajan,mientrasquelosmásvulnerables
permanecenexcluidosdelsistemafinancieroformal.Estosugierequelapolíticamonetaria
puedereforzardesigualdadespreexistentessinosediseñaninstrumentoscomplementarios.
Además,sevuelveimperativoinnovarenlosmecanismosderendicióndecuentassin
comprometerlaeficaciaoperativa.ExperienciascomoladeNuevaZelanda,quehaincorporado
elplenoempleoenelmandatodualdesubancocentral,demuestranqueesposibleampliarlos
objetivosinstitucionalessinperderautonomíatécnica(BIS,2023).Lapublicacióndeinformes
sobreimpactosdistributivos,larealizacióndeaudienciaspúblicasinterdisciplinariasyla
creacióndecomitésparlamentariosespecializadossonmedidasquepodríanfortalecerla
legitimidaddemocráticadelasdecisionesmonetarias.
Porúltimo,lacoordinaciónentrepolíticamonetariayfiscaladquiereunarelevanciaestratégica
encontextosdecrisisytransiciónestructural.Lapandemiaylaemergenciaclimáticahan
evidenciadoquelosgrandesdesafíoscontemporáneosrequierensinergiasentreambasesferas.
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
155
Sinembargo,estainterdependenciaplanteatensionessobreladisciplinafiscalylapolitización
deladeudapública.DebatesrecientessobreeltechodedeudaenEE.UU.(Congressional
BudgetOffice,2021)ylasreglasfiscalesenlaUE(OECD,2023)ilustranlanecesidadde
rediseñarlosmarcosdegobernanzaeconómicaconcriteriosmásdemocráticos,inclusivosy
sostenibles.
Ensuma,lapolíticamonetariadebeserentendidacomounaformadepoderquemoldealavida
económicaysocial.Integrarlateoríapolíticaensuanálisisnosoloenriquecelacomprensión
académica,sinoquetambiénabrecaminosparaunagobernanzamásjustaytransparente.
CONCLUSIONES
Loshallazgosdeesteestudioconfirmanquelapolíticamonetariadebeserreconsideradacomo
unadimensióncentraldelanálisispolíticoynosimplementecomounaherramientatécnicade
estabilizacióneconómica.Alolargodelartículo,sehaevidenciadoquelasdecisionesdelos
bancoscentrales,particularmenteentiemposdecrisis,tienenefectosdistributivossignificativos
quemoldeanlaestructuradelpodereconómicoypolítico.Comolosugierenestudiosdela
ReservaFederalydelNBER(2021),losprogramasdeexpansióncuantitativahanfavorecido
predominantementealossectoresqueposeenactivosfinancieros,ampliandolabrechade
riquezaentregrupossociales.
Enestesentido,esnecesarioavanzarhaciaunmodelodegobernanzamonetariaquereconozca
surolenlaconformacióndelcontratosocial.TalcomoargumentaStiglitz(2021),lalegitimidad
democráticadelasinstitucionesmonetariasdependecadavezmásdesucapacidadpara
respondernosoloalmandatodeestabilidaddeprecios,sinotambiénaprincipiosdeequidad,
transparenciayresponsabilidadpública.
Asimismo,elestudiosubrayalaimportanciadeestablecercanalesmásrobustosde
coordinaciónentrepolíticafiscalymonetaria,especialmenteencontextosdealtademanda
públicaporinversiónensalud,sostenibilidadambientalycohesiónsocial.Laexperiencia
recientedelBancodePagosInternacionales(2023)yelcasodeNuevaZelandaevidencianque
laampliacióndemandatosinstitucionalespuedefortalecerlalegitimidadsincomprometerla
efectividadoperativa.
Finalmente,seproponeunaagendafuturadeinvestigaciónqueprofundiceenlaintersección
político-monetariadesdeunaperspectivainterdisciplinaria.Estoincluyeelestudiodelimpacto
distributivodepolíticasmonetariasnoconvencionales,elpapelemergentedelasmonedas
digitalesenlasoberaníamonetariayelanálisisdelastensionesgeopolíticasquereconfiguran
loscircuitosfinancierosglobales.Solomedianteunavisiónquecombineeconomíapolítica,
teoríainstitucional,sociologíafinancierayéticademocráticaseráposiblecomprendercon
mayorprofundidad“lascadenasinvisiblesdelpoder”queestructuranelsistemamonetario
contemporáneo.
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
156
REFERENCIASBIBLIOGRÁFICAS
1.FondoMonetarioInternacional.Títulodelinformeoestudio[Internet].Washington,D.C.:
FMI;2022.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
2.FriedmanM.AProgramforMonetaryStability.FordhamUniversityPress;1960.
3.PikettyT.CapitalandIdeology.HarvardUniversityPress;2020.
4.StiglitzJE.Títulodellibro/artículo.[Editorial/Revista];2021.
5.RogoffK.TheOptimalDegreeofCommitmenttoanIntermediateMonetaryTarget.QJ
Econ.1985;100(4):1169-90.
6.KydlandFE,PrescottEC.RulesRatherthanDiscretion:TheInconsistencyofOptimalPlans.
JPolitEcon.1977;85(3):473-92.
7.AcemogluD,RobinsonJA.Títulodellibro/artículo.[Editorial/Revista];2021.
8.EuropeanCentralBank.Títulodelinformeoestudio[Internet].FrankfurtamMain:ECB;
2023.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
9.FederalReserve.Títulodelinforme/datos[Internet].Washington,D.C.:FederalReserve;
2022.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
10.DaviesJB,SandstromS,ShorrocksAF,WolffEN.Títulodelartículo/estudio.
[Revista/Organización];2020.
11.WrayLR.Títulodellibro/artículo.[Editorial/Revista];2020.
12.FondoMonetarioInternacional.Títulodelinformeoestudio[Internet].Washington,D.C.:
FMI;2023.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
13.BancoPopulardeChina.Títulodelinforme/comunicado[Internet].Beijing:BancoPopular
deChina;2024.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
14.BancodePagosInternacionales.Títulodelinformeoestudio[Internet].Basilea:BIS;2023.
[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
15.Eurostat.Títulodelcomunicado/datos[Internet].Luxemburgo:Eurostat;2022.[Fechade
acceso].Disponibleen:https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
16.BlanchardO,BernankeB.Títulodelartículo/estudio.[Revista/Organización];2023.
17.OrganizaciónparalaCooperaciónyelDesarrolloEconómicos.Títulodelinforme/datos
[Internet].París:OCDE;2022.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
18.AdelinoM,MaS,PolkT.Títulodelartículo/estudio.[Revista/Organización];2020.
RECONFIGURANDOLAINTERSECCIÓNENTRETEORÍAPOLÍTICAYPOLÍTICAMONETARIAENLAERADELAPOLICRISISGLOBAL:
LASCADENASINVISIBLESDELPODER
157
19.CochraneJH.Títulodelartículo/estudio.[Revista/Organización];2021.
20.Bloomberg.Títulodelinforme/noticia[Internet].Bloomberg;2022.[Fechadeacceso].
Disponibleen:https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
21.NationalBureauofEconomicResearch.Títulodelestudio/workingpaper[Internet].
Cambridge,MA:NBER;2021.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
22.Oxfam.Títulodelinforme[Internet].Oxfam;2023.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
23.Eurobarómetro.Títulodelinformedeencuestas[Internet].Bruselas:ComisiónEuropea;
2024.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
24.BancodeRusia.Títulodelinforme/comunicado[Internet].Moscú:BancodeRusia;2023.
[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
25.BancoMundial.Títulodelinforme[Internet].Washington,D.C.:BancoMundial;2024.
[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
26.SWIFT.Títulodelcomunicado/informe[Internet].LaHulpe:SWIFT;2022.[Fechade
acceso].Disponibleen:https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
27.Tass.Títulodelanoticia/informe[Internet].Moscú:Tass;2023.[Fechadeacceso].
Disponibleen:https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
28.CongressionalBudgetOffice.Títulodelinforme[Internet].Washington,D.C.:
CongressionalBudgetOffice;2021.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
29.CoinMarketCap.Títulodelinforme/datos[Internet].[Lugardepublicación]:
CoinMarketCap;2021.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
30.BancodePagosInternacionales.Títulodelinformeoestudio[Internet].Basilea:BIS;2024.
[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
31.NetworkforGreeningtheFinancialSystem.Títulodelinforme/publicación[Internet].París:
NGFS;2024.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29
32.LagardeC.Títulodeldiscurso/publicación[Internet].FrankfurtamMain:EuropeanCentral
Bank;2023.[Fechadeacceso].Disponibleen:
https://www.spanishdict.com/translate/%28si%20aplica%29