ISSN2953-6367 Enero2026 http://revistainvestigo.com Vol.7No,18,PP.84-98 https://doi.org/10.56519/2hs4gy44 RevistaCientíficaMultidisciplinariaInvestiGoRiobamba–EcuadorCel:+593979119620revisinvestigo@gmail.com 84 EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLYEFFECTOFTHECYCLODEXTRIN-CHOLESTEROLCOMPLEXONSEMENQUALITYPREANDPOSTCRYOPRESERVATIONINPELIBUEYANDBLACKBELLYSHEEPCarlosAndrésManchenoHerrera1,JulioCésarLlerenaZambrano2,HéctorRamiroHerreraOcaña3,LuisAgustinCondoloOrtiz4,SandraPaulinaMulloPaucar5{andres.mancheno@espoch.edu.ec1,julio.llerena@espoch.edu.ec2,hector.herrarao@espoch.edu.ec3,luis.condolo@espoch.edu.ec4,sandry.pau09@gmail.com5}Fechaderecepción:1/12/2025/Fechadeaceptación:23/12/2025/Fechadepublicación:06/01/2026RESUMEN:Lacriopreservacióndesemenovinoesunaherramientaimportanteparamejorarlareproducción,peroenrazascomoPelibueyyBlackbellysiguesiendounretoporqueelsemenpierdecalidadalcongelarseydescongelarse.EstasituaciónlimitaelusodematerialgenéticoenlaProvinciadePastaza,dondeestasrazassoncomunesysenecesitanmétodosmáseficientes.Poreso,esteestudiobuscóevaluarsielcomplejocolesterol–ciclodextrina(CLC)podíaayudaraprotegerlosespermatozoidesymejorarsucalidaddespuésdelacongelación.ElobjetivoprincipalfuecomprobarsidiferentesdosisdeCLCofrecíanunmejorcuidadodelamembranaespermática.Paraesto,setrabajóconuntotalde24pajuelas,quefueronlasunidadesexperimentales,obtenidasdecuatrotratamientos:unosinCLCytrescon0,5;1,0y1,5mg.ytresrepeticiones.Laspajuelasfueronenfriadasyluegocongeladasyseevaluaroncaracterísticasmacroscópicasymicroscópica.LosresultadosmostraronquelasdosisdeCLC(0,5y1,0mg)ayudaronamantenermejorlaestructuradelosespermatozoidesdespuésdeladescongelación.Enconclusión,elusodelcomplejoCLCpuedeserunaopciónútilparamejorarlacalidaddelsemenovinocongeladoenPastaza,yserecomiendaseguirinvestigandootrasconcentracionesytrabajarconmásanimalesparaconfirmarestosresultados.Palabrasclave:criopreservación,colesterol,ciclodextrina,Pelibuey,Blackbelly,semenovino 1 EscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazo(ESPOCH),FacultaddeCienciasPecuarias,https://orcid.org/0000-0002-2682-0336. 2 EscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazo(ESPOCH),FacultaddeCienciasPecuarias,https://orcid.org/0000-0001-9434-184X. 3 EscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazo(ESPOCH),FacultaddeCienciasPecuarias,UnidadAcadémicaydeInvestigaciónenespeciesmenores,https://orcid.org/0000-0001-8145-1572. 4 EscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazo(ESPOCH),FacultaddeCienciasPecuarias,https://orcid.org/0000-0002-4811-116X. 5 Investigadoraindependiente–Riobamba–Ecuador,https://orcid.org/0009-0007-5626-5373.
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 85 ABSTRACT:Cryopreservationofsheepsemenisanimportanttoolforimprovingreproduction,butinbreedslikePelibueyandBlackbelly,itremainsachallengebecausesemenlosesqualitywhenfrozenandthawed.ThissituationlimitstheuseofgeneticmaterialinthePastazaProvince,wherethesebreedsarecommonandmoreefficientmethodsareneeded.Therefore,thisstudysoughttoevaluatewhetherthecholesterol-cyclodextrincomplex(CLC)couldhelpprotectspermatozoaandimprovetheirqualityafterfreezing.ThemainobjectivewastodetermineifdifferentdosesofCLCofferedbetterprotectionofthespermmembrane.Atotalof24straws,whichservedastheexperimentalunits,wereobtainedfromfourtreatments:onewithoutCLCandthreewith0.5,1.0,and1.5mg,withthreereplicates.Thestrawswerechilledandthenfrozen,andmacroscopicandmicroscopiccharacteristicswereevaluated.TheresultsshowedthattheCLCdoses(0.5and1.0mg)helpedtobettermaintainspermstructureafterthawing.Inconclusion,theuseoftheCLCcomplexmaybeausefuloptionforimprovingthequalityoffrozensheepsemeninPastaza,andfurtherinvestigationofotherconcentrationsandwithmoreanimalsisrecommendedtoconfirmtheseresults.Keywords:cryopreservation,cholesterol,cyclodextrin,Pelibuey,Blackbelly,sheepsemenINTRODUCCIÓNLaimportanciadelmanejoreproductivoenovinossehaconvertidoenunaherramientaclaveparaelmejoramientogenéticoylaproductividaddelosrebaños.Obtenersemendealtovalorgenéticopermiteheredarcaracterísticasalascríasdebuenagenéticayelevarelnúmerodecríasencomparaciónconlamontanatural.Además,lastécnicasdecongelacióndelmaterialgenéticoofrecenlaposibilidaddeconservargenesvaliososporlargosperiodosdetiempo,sinqueseveaafectadasuviabilidadreproductiva(13).Elproblemadelacriopreservaciónserelacionaconque,aunquelacriopreservacióndelsemenylainseminaciónartificialsonbiotecnologíasmuyusadas,enovinosaúnpresentanlimitaciones.Lafertilidadsereducedebidoalosdañosquesufrelamembranaplasmáticadurantelacongelaciónydescongelación,afectandolamovilidad,metabolismoycapacidaddesupervivenciadelespermatozoidedentrodelaparatoreproductordelahembra.Anivelmundial,lacriopreservacióndelsemenesimportanteparaconservarrecursosgenéticos,mantenerdiversidadbiológica,transportarmaterialgenéticodeformasegurayevitarmoveranimalesvivos(17).Elcolesterolciclodextrina(CLC),surgecomounaopciónparaayudaralespermaaresistirmejorlacongelación.ElCLCfuncionacomounpequeño“transportador”quellevacolesterolalamembranadelespermatozoideantesdecongelarlo.Estohacequelamembranaseamásfuerteyflexible,ayudandoaquesoportemejorloscambiosdetemperaturayreduciendolosdañosdurantelacongelaciónydescongelación(3).
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 86 EnPastaza,unagranpartedelapoblacióndependedelaagriculturaylaganadería,peroenfrentalimitacionescomopocainformacióntécnica,malusodelsueloyfaltadepagosestablesparatrabajadoresrurales.Enestarealidad,lacrianzadeovinosdepelocomoPelibueyyBlackbellyesunaopciónproductiva,puesseadaptanbienalclimatropical.Sinembargo,sudesarrollohasidolimitadoporlafaltadeconocimientosenmanejoyreproducción.(7).Labrechadeconocimientoapareceporque,aunquelasrazasPelibueyyBlackbellysonmuybuenasparaelclimatropicalypodríanserunaopciónproductivaenlaregión,sumanejoreproductivoysanitarioaúnnoestábienestudiado.Poresolaproducciónovinasiguesiendotradicional,sinaprovechartodosupotencial.TambiénfaltainformaciónsobrecómoelCLCpuedeayudaramejorarlacalidaddelsemencongeladoenestasrazas(6).Lacriopreservacióndelsemensehaposicionadoanivelmundialcomounaherramientaclaveparaconservarrecursosgenéticos,transportarmaterialreproductivodemanerasegurayreducircostosfrentealmovimientodeanimalesvivos,perolaregiónaúnnoaprovechacompletamenteestosbeneficios(1).ElobjetivodeesteestudiofueevaluarlacalidadespermáticadelsemendeovinosPelibueyyBlackbellyutilizandodiferentesconcentracionesdeciclodextrinaconcolesterolycompararlacalidadseminalantesydespuésdelacongelación,ademásdeanalizarloscostosdecadatratamiento.Conesteobjetivo,sebuscanosoloconocersielusodelCLCpuedemejorarlacalidaddelsemen,sinotambiénofrecerunaopciónaccesibleparalosproductoreslocales.Laideaesquelosresultadospermitancontarconunmétodoquemejorelareproducción,aumentelaposibilidaddetenercríassanasypreserveelmaterialgenéticosinnecesidaddedependerdetécnicascostosasodifícilesdeimplementar.Lahipótesisdeestainvestigaciónproponequelaadicióndelcomplejocolesterolciclodextrina(CLC)alsemendeovinosPelibueyyBlackbellypuedeayudaramantenerenmejorescondicioneslamembranadelespermatozoideduranteelprocesodecongelaciónydescongelación.Seconsideraque,alincorporarCLCantesdecongelar,elcolesterolquetransportapuedeofrecerunaprotecciónalaestructuracelular,locualsereflejaríaenunamejormovilidad,mayorcantidaddeespermatozoidesvivosymenosalteracionesensuforma.Conestoseesperaqueelsemenconservadopuedasermásútilyeficienteenlosprogramasdereproducciónovinaenlaregiónamazónica.MATERIALESYMÉTODOSLainvestigaciónserealizóenlaEstaciónExperimentaldePastazadelaEscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazo(ESPOCH),ubicadaenelkilómetro34delavíaPuyo–Macas,provinciadePastaza,Ecuador.Estazonaseencuentraaunaaltitudde1040msnm.Durantelasochosemanasdeduracióndelensayoseefectuaronlasfasesdeseleccióndelosmachosreproductores,acondicionamiento,extracciónseminal,procesamientoenlaboratorioyanálisisdelasvariablespreypostcongelación.Elclimadelazonasecaracterizaporunatemperatura
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 87 promediode17°C,unaprecipitaciónanualde2233mmyvientosdeaproximadamente6km/h(12).Elestudiosedesarrollóbajounenfoqueexperimentalconundiseñocompletamentealazarconarreglobifactorial,seutilizaronloseyaculadosdedosmachoscorrespondientesarazasdeovinosdepelo(PelibueyyBlackbelly)ycuatronivelesdeciclodextrinacargadadecolesterol(CLC):0;0,5;1,0y1,5mgpor120millonesdeespermatozoides.Cadatratamientotuvoseisrepeticionesevaluadasdandountotalde24unidadesexperimentales(pajuelas)evaluadasalfinaldelestudio.Elanálisisestadísticoincluyólamediayladesviaciónestándarparalasvariablesmacroscópicas,lamediaparalasmicroscópicasy,enlasevaluacionespostcongelación,laspruebasdeTukeyyJollifesegúncorrespondió.LosmachosreproductoresfueronseleccionadosenbasealosregistrosdeproducciónyreproducciónendondesereflejabanqueambosovinosteníandosañosdeedadyseencontrabanrecibiendounadietadepastoDalis(Paspalumdilatatum)y0,5kgdebalanceadocon12%deproteínadurantelainvestigación.Antesdeliniciodelestudiofuerondesparasitadosconalbendazolal25%yvitaminizadosconvitaminasAD3E.Paralaelaboracióndelcomplejociclodextrina-colesterol(CLC),sedisolvieron200mgdecolesterolen1mLdecloroformoysemezclaronconunasoluciónde1gdeciclodextrinaen2mLdemetanol.Ambassolucionessehomogeneizaronconunvórtexyseincubaronentre24y48horasa37°CenunacajaPetridevidrio.Posteriormentefueronextraídosloscristalesdelcomplejoconayudadevaporesdenitrógenolíquidoparasucristalización.ParaladiluciónseminalseutilizóeldiluyentecomercialTriladylr.Laextraccióndelsemensehizousandounavaginaartificialquefuepreparadaycalentadapreviamentea60°C.Paraqueelcarneropudieramontar,seusaronovejasqueestabanenceloinducidoconbenzoatodeestradiol.Unavezobtenido,elsemenserevisódeinmediatoparaverificarsuestadoyluegofuellevadoallaboratoriodereproducciónanimaldelaEstaciónExperimental,dondeseprocesóparacontinuarconlassiguientesetapasdelestudio.Enlaevaluaciónseminalseobservaronlosanálisismacroscópicosymicroscópicos.Enelsemenfrescosemidióelvolumen,elpH,elcoloryelaspecto.Conelmicroscopioseanalizaronlamotilidadmasal,lamotilidadindividual,lavitalidad,laconcentraciónespermáticaymorfología.Lamotilidadmasalseobservóconaumentode10xylaindividualcon40x.Lavitalidadserevisóconlatincióneosina-nigrosina,quepermitediferenciarespermatozoidesvivos(cabezaclara)ymuertos(cabezateñida).LaconcentraciónseestimóusandounacámaradeNeubauerconunadiluciónde1:400enaguadestilada,yparaverlamorfologíaseutilizóunaumentode100x,registrandosiexistíancambiosenlacabezaoenelflagelo.Elprocesodecriopreservaciónabarcovariasetapas.Primeroserealizólapre-dilucióndelsemen(1:1)coneldiluyenteatemperaturacontrolada.Posteriormente,lasmuestrasfueronintroducidasatemperaturaambiente(14–20°C)por45minutosbajoluzultravioleta.Luego,elsemenseguardóenpajuelasde0,25cc,selladasconpolvopolivinílico,ysesometióaunacurvadetemperaturacontroladade20°Ca5°Cen30minutos,seguidoporunenfriamientoa4°Cdurante4horas.Lacongelaciónfinalserealizó,mediantevaporesdenitrógenolíquido,
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 88 reduciendolatemperaturade4°Ca-6°Cen10minutos,yde-6°Ca-196°Cen4minutos,antesdesumergircompletamentelaspajuelasennitrógenolíquido.Despuésdedescongelarlasmuestrasdesemensevolvieronarevisarlasvariablesdemotilidadindividual,viabilidad,integridaddelamembranaymorfología.Parasabersilamembranaseguíafuncionandobienseaplicóuntestdehipoosmótica(HOST),queconsisteenmezclarsolucionesdefructosaconcitratodesodio.Losresultadosseexpresaronenporcentaje,indicandocuántosespermatozoidesmanteníanlamembranaenbuenestado.Seconsideróqueelsemeneranormalcuandomásdel60%delosespermatozoidesteníanlacolaenrollada,loquemostróquesumembranaseguíasiendofuncional.Paraelsemenfrescoantesdecongelar,enlasvariablesmacroscópicascomovolumenypH,seusóestadísticadescriptivaconmediaydesviaciónestándar.Enlasvariablesmicroscópicasdelsemenfresco,comolamotilidadmasal,motilidadindividual,vitalidad,concentraciónespermáticaymorfología,seutilizólamediaparadescribirlosresultados.Encambio,paraevaluarlasmuestrasdesemencongeladoyluegodescongelado,serealizólaseparacióndemediasconlapruebadeTukey,usandounniveldesignificanciadep<0,05paracompararlostratamientosanalizados.RESULTADOSValoraciónmacroscópicadelsemenovinopre-congelaciónSeevaluaronlascaracterísticasmacroscópicasdelsemendeovinosdelasrazasBlackbellyyPelibueyantesdelacongelación,considerandovariablescomovolumen,pH,aspecto,coloryolor.Tabla1.ValoraciónmacroscópicadesemenfrescodelasrazasBlackbellyyPelibueypre-congelación. Estadísticasdescriptivas Raza Volumeneyaculado(mL) pH Aspecto Color Olor Media BB* 1,35 6,6 Normal Blancocremoso Neutro Desviaciónestándar BB* 0,070 0,14 Media PB* 1,6 6,65 Normal Blancocremoso Neutro Desviaciónestándar PB* 0,282 0,21 Nota:*BB:Blackbelly;*PB:PelibueyElsemendelosmachosBlackbellypresentóunvolumenpromediode1,35mL(±0,070),mientrasquelosmachosPelibueyregistraron1,60mL(±0,282).LosvaloresdepHseencontrarondentrodelrangonormal,con6,6(±0,14)paraBlackbellyy6,65(±0,21)para
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 89 Pelibuey.Enambasrazaselsemenpresentóuncolorblancocremoso,aspectonormalyolorneutro,locualreflejaquelosanimalesseencontrabansanosysininfeccionesquepudieranalterarlacalidaddeleyaculado.Engeneral,estascaracterísticasmuestranquelasdosrazastienenunbuenpotencialreproductivo.Valoraciónmicroscópicadelsemenovinopre-congelaciónSeevaluaronlascaracterísticasmicroscópicasdelsemendeovinosdelasrazasBlackbellyyPelibueyantesdelacongelación,considerandovariablescomomotilidadmasal,motilidadindividual,vitalidad,concentraciónespermáticaymorfoanomalías.Tabla2.ValoraciónmicroscópicadesemenfrescodelasrazasBlackbellyyPelibueypre-congelación. Macho Motilidadmasal(puntos) Motilidadindividual(%) Vitalidad(%) ConcentraciónEspermática(MillonesDeSpz/mL) Morfoanomalías(%) BB 3 72,5 70 1800 70 PB 4 87,5 80 3700 80 Nota:*BB:Blackbelly;*PB:PelibueyEnlosresultadosdelsemenfrescoseobservóqueloscarnerosPelibueymostraronmejoresvaloresencomparaciónconlosBlackbelly.Lamotilidadmasalfuede3puntosenBlackbellyy4puntosenPelibuey,ylamotilidadindividualalcanzó72,5%enBlackbellyy87,5%enPelibuey.LavitalidadtambiénfuemayorenPelibueyconun80%,mientrasqueBlackbellyregistró70%.Laconcentraciónespermáticafuebastantediferenteentrerazas,con1800millonesdeespermatozoides/mLenBlackbellyy3700millones/mLenPelibuey.Enelcasodelasmorfoanomalías,Blackbellypresentó70%yPelibuey80%,porloqueambasmostraronpresenciadeespermatozoidesconalgunaalteración.Estasdiferenciaspodríandeberseafactoresnaturalescomolaedad,lacondicióncorporalolaadaptacióndecadarazaalclimatropical,yaquePelibueysuelepresentarmejorrespuestareproductivaenzonascálidas.Sinembargo,engeneral,ambasrazasmostraronresultadosfuncionalesyadecuadosparaprocesosdereproducciónasistida.Valoraciónpost-congelaciónconCiclodextrinaCargadadeColesterol(CLC)ParaevaluarlosefectosdelaadicióndeCiclodextrinaCargadadeColesterol(CLC)enelsemenovinodelasrazasBlackbellyyPelibuey,seanalizaronvariablescomomotilidadindividual,viabilidadespermática,integridaddelamembranaymorfología.LosresultadossepresentanenlaTabla3.
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 90 Tabla3.ValoracióndelsemenovinodelarazaBlackbellyPelibueypostcongelaciónaplicandoCLC. Variable RazaBB RazaPB E.E Prob Sig Motilidadindividual(%) 49,17(T0)A31,67(T1)A15,8(T2)A17,5(T3)A 34,17(T0)A11,67(T1)A11,67(T2)A20(T3)A 4,51 0,09 NS Viabilidad(%) 53,33(T0)A30,83(T1)A15(T2)A17,5(T3)A 39,17(T0)A11,67(T1)A10,83(T2)A20(T3)A 5,99 0,3 NS Integridaddelamembrana(%) 18(T0)CD38,33(T1)A25,7(T2)BC22,33(T3)BC 11,33(T0)D25,67(T1)BC27,67(T2)B18,67(T3)CD 1,8 0,007 * Morfología(%) 15,33(T0)A18,33(T1)A16,3(T2)A17,67(T3)A 17,33(T0)A16(T1)A14(T2)A13,33(T3)A 2,26 0,56 NS Nota:*BB:Blackbelly;*PB:Pelibuey;E.E:Errorexperimental;Prob:Probabilidad;>0,05:noessignificativo;<0,05:essignificativo;Sig:SignificanciaEnlarazaBlackbellynoseobservarondiferenciasestadísticassignificativas(P>0,05)enlamotilidadindividualentretratamientos.ElvalormásbajocorrespondióalT2,con15,8%,cuandoseadicionó1mgdeCLC,mientrasqueelmásaltoseregistróenelT0con49,17%,correspondientealsemensinadicióndelcomplejo.Estadiferenciapodríadeberseaqueestaraza,porsuadaptaciónalclimatropicalysugenética,quizánorespondedelamismamaneraalaadicióndecolesterol,yaquesusespermatozoidespodríantenerunamembrananaturalmentemásestableyresistente.LaFigura1muestralatendenciacuadráticaobtenidamedianteelanálisisderegresión,dondeelcoeficientededeterminación(R²=0,81)indicóque
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 91 el81%delavariaciónenlamotilidadindividualestuvoexplicadaporlosnivelesdeCLCempleados. Figura1.RegresióndelamotilidadindividualdesemencriopreservadoconCLCenmachosderazaBlackbelly.Fuente:Mullo,Sandra(2023).EnlarazaPelibueytampocosedetectarondiferenciasestadísticassignificativas(P>0,05).enlamotilidadindividualentretratamientos.ElmenorvalorsepresentóenlostratamientosT1yT2con11,67%,mientrasqueelvalormásaltocorrespondióalT0con34,17%.EstadiferenciapuedetenersentidosiconsideramosqueelPelibueyesunarazaquesueletenerbuenaadaptaciónalclimatropicaly,porlotanto,susemenpuederesponderdemaneramásestablesinnecesidaddeagregarcompuestoscomoelCLC.LaFigura2ilustraelmodeloderegresiónobtenido,elcualevidencióunatendenciacuadráticaconuncoeficientededeterminacióndeR²=0,63,loquesugierequelosnivelesdeCLCexplicaronel63%delavariabilidaddelamotilidadindividual. Figura2.RegresióndelamotilidadindividualdesemencriopreservadoconCLCenelmachoPelibuey.
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 92 Fuente:Mullo,Sandra(2023).Encuantoalaviabilidadespermática,enlarazaBlackbellynoseobservarondiferenciasestadísticassignificativas(P>0,05).ElvalormásbajoseregistróeneltratamientoT2con15%,correspondientealaconcentraciónde1mgdeCLC,mientrasqueelvalormásaltofuede53,33%enT0(0mgdeCLC).EstosresultadospuedendeberseaquelosBlackbelly,aunquesonanimalesadaptadosalclimatropical,suelentenerunarespuestamássensiblecuandosealteraocambiaelmanejodelsemenantesdecongelarlo.LaFigura3representaelmodeloderegresiónobtenido,dondesedeterminóunatendenciacuadráticaconuncoeficientededeterminación(R²=0,80),locualindicaqueel80%delavariaciónenlaviabilidaddependiódelosnivelesdeCLCempleados. Figura3.RegresióndelaviabilidaddesemencriopreservadoconCLCenelmachoBlackbelly.Fuente:Mullo,Sandra(2023).EnlarazaPelibuey,deigualforma,noseidentificarondiferenciasestadísticas(P>0,05).ElmenorvalorsepresentóenT2con10,83%,mientrasqueelvalormásaltoseobservóenT0con39,17%.EstopuededeberseaquelosespermatozoidesdeBlackbellyyaestánacostumbradosalascondicionesdelclimatropicalypodríantenerunamembranamásresistentedeformanatural.LaFigura4muestraelanálisisderegresión,cuyosdatosevidenciaronunajustecuadráticoconuncoeficientededeterminacióndeR²=0,57,indicandoqueel57%delavariabilidadenlaviabilidadfueatribuidaalosnivelesdelcomplejo.
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 93 Figura4.RegresióndelaviabilidadespermáticadesemencriopreservadoconCLCenmachosPelibuey.Fuente:Mullo,Sandra(2023).Losresultadosobtenidosparalaintegridaddelamembranamostrarondiferenciasestadísticassignificativas(P<0,05)enambasrazas.EnlarazaBlackbelly,elvalormásbajoseobtuvoeneltratamientoT0con18%,yelmayorenT1con38,33%,correspondienteaunaconcentraciónde0,05mgdeCLC.EstopodríadeberseaqueelCLCayudaalamembranaasermásresistentealoscambiosbruscosdetemperaturadurantelacongelación.Elanálisisderegresiónrevelóunatendenciacuadrática,dondeelcoeficientededeterminación(R²=0,82)indicóqueel82%delavariaciónestuvoexplicadaporlosnivelesdelcomplejo.EnlaFigura5seobservaunincrementoenlaintegridaddelamembranahastalaconcentraciónintermedia,seguidodeunadisminuciónendosismásaltas,loqueevidenciaunpuntoóptimoderespuestabiológica. Figura5.RegresióndelaIntegridaddelamembranadesemencriopreservadoconCLCenelmachoBlackbelly.Fuente:Mullo,Sandra(2023).
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 94 EnlarazaPelibueytambiénseevidenciarondiferenciasestadísticassignificativas(P<0,05).ElvalormásbajocorrespondióaltratamientoT0con11,33%yelmásaltoalT2con27,67%.LaFigura6muestraelmodelocuadráticomostróuncoeficientededeterminacióndeR²=0,98,locualdemuestraunaestrecharelaciónentrelaintegridaddelamembranaylacantidaddeCLCutilizada.EstamejorapuedeexplicarseporqueelCLCaportamayorestabilidadalamembranadelespermatozoide,ayudándoloasoportarmejorelprocesodecongelarydescongelar.Además,losovinosPelibueysuelenadaptarsemejoraclimastropicalesypodríanresponderdemaneramáspositivaalusodeestecompuesto,loquefavorecelaproteccióndesuscélulasreproductivasduranteelprocesodecriopreservación. Figura6.RegresióndelaIntegridaddelamembranadesemencriopreservadoconCLCenelmachoPelibuey.Fuente:Mullo,Sandra(2023).Finalmente,enlaevaluacióndemorfoanomalíasnosedetectarondiferenciasestadísticassignificativas(P>0,05)enningunadelasrazas.EnlosmachosBlackbelly,elmenorvalorfue16,3%enT2(1mgdeCLC)yelmayor18,33%enT1(0,05mgdeCLC).EnlosmachosPelibuey,elvalormínimofue14%enT2yelmáximo17,33%enT0.Estopuededeberseaquelasalteracionesmorfológicasgeneralmenteestánrelacionadasconfactorescomolagenética,laalimentación,elmanejodiario,elestrésoinclusolaedaddelanimal,ynotantoconelprocesodecongelaciónolosnivelesdeCLCaplicados.DISCUSIÓNLosresultadosobtenidosenlavaloraciónmacroscópicadelsemendeovinodelasrazasBlackbellyyPelibueypre-congelaciónmuestrancaracterísticasnormalesencuantoaaspecto,color,olorypH,locualindicalasaludybuenestadoreproductivodelosanimalesanalizados.Estoshallazgoscoincidenconlosreportes(4)y(9),quienesseñalanqueuncolorblancocremosoyunolorneutrorepresentansemenaptoparasumanipulaciónycriopreservación.LosresultadosexpuestosparalavariabledeolordesemendelmachorazaPelibueyyBlackbelly
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 95 presentaronunolorneutro,(14)mencionaquelascaracterísticasmacroscópicascomoelcoloryolordelsemendebenserinspeccionadoslomásrápidoposibledespuésderecogidoelsemen.Elolordebesercaracterísticodecadaespecieyanimalyporloparticularnodebesermuyfuerte.Porotrolado(20)indicaensuinvestigaciónsobrecongelacióndesemendeovinoqueelolordelcarneroesnormal,neutroeinodoro,característicassimilaresalapresenteinvestigación.Enrelaciónconelvolumendeleyaculado,losvaloresde1,35mlparaBlackbellyy1,6mlparaPelibueyseencuentrandentrodelrangodeseadode0,7a3mlsegún(5).Estosdatosindicanquelosanimalesposeenunacapacidadseminaladecuada.Apesardelosvaloresreportados(16)obtuvoeyaculadosde0.5a2.0mLexistiendounavariacióndebidoalaedad,tamaño,condicióncorporaldelosanimalesseleccionadosensuinvestigación.Lavaloraciónmicroscópicapre-congelaciónmostrounamotilidadmasalde3y4puntosparaBlackbellyyPelibuey,respectivamente,demostrandoqueloseyaculadossonsuficientementemóvilessegúnlaescaladescritapor(5).Deigualmanera,lamotilidadindividual(72,5%y87,5%)ylavitalidad(70%y80%)seencuentranenunrangobueno,confirmandoqueunaconcentraciónespermáticaactivaseencuentradisponibleparalacriopreservación,según(11),lamotilidadindividualdesemenenovinosseevalúade80-100%muybueno,60-80%bueno,40-60%media,20-40%pobrey0-20%mala.Alrespecto(10)señalacomocaracterísticaseminalacercadelamotilidadindividualdeovinosdepeloesdeun87.7±4.6%.Laconcentraciónespermáticatambiénfueconsistenteconlosvaloresreportadospor(8),loquerespaldalauniformidaddelacalidadseminalentreanimalesdedistintasedadesycondiciones.Lasmorfoanomalíasobservadas(70%y80%)fueroninferioresalasreportadaspor(2),loqueevidenciaunmanejoadecuadodelosreproductores.TraslacriopreservaciónconCiclodextrinaCargadadeColesterol(CLC),lamotilidadindividualylaviabilidadnomostrarondiferenciassignificativasentretratamientos(P>0,05),aunqueseobservóunatendenciaaladisminucióndeestasvariablesconelincrementodelCLC,especialmenteenlosnivelesde1y1,5mg.Laregresióncuadráticaindicóquegranpartedelavariabilidad(81%enBlackbellyy63%enPelibueyparamotilidadindividual;80%y57%paraviabilidad)seexplicaporlosnivelesdeCLC,mientrasqueelrestocorrespondeafactoresnoconsiderados.Estoshallazgosconcuerdancon(18),quienmencionaqueelcolesterolenlamembranaprotegealosespermatozoidesdelestrésosmóticoymejorasutoleranciaalacongelación,aunquelosefectosdependendeltipodediluyenteycrioprotectorempleado.Laintegridaddelamembranapresentódiferenciasestadísticamentesignificativas(P<0,05).EstomuestraqueelCLCrealmenteayudaaprotegerlamembranadelespermatozoideduranteelprocesodecongelaciónydescongelación.LosresultadosmostraronunarelaciónclaraentrelacantidaddeCLCusadayelestadodelamembrana,conunR^2de82%enBlackbellyyunR^2de98%enPelibuey,loqueindicaquelarespuestafuebastanteprecisa.Estosresultadoscoincidencon(19),quienesreportanqueelcolesterolayudaaquelamembranaseamásfuerteyflexible,loquelepermitesoportarmejorloscambiosbruscosdetemperatura.Deestaforma,elespermatozoideconservasuestructuraypuedefuncionarmejordespuésdelprocesodecongelación.
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 96 Respectoalasmorfoanomalíaspostcongelación,noseobservarondiferenciassignificativasentretratamientos,indicandoquelosdistintosnivelesdeCLCnoincrementanlasanomalíasespermáticasdemaneraconsiderable.Estosresultadossonsimilaresalosreportadospor(15),aunquelosporcentajespuedenvariarsegúnedaddelosanimales,condicionesambientalesycomposicióndeldiluyente.Enconjunto,loshallazgosindicanquelostratamientosconCLCnoafectannegativamentelascaracterísticasmacroscópicasnimicroscópicasdelsemenovinopre-congelaciónypost-congelación,garantizandounacalidadespermáticaadecuadaparalacriopreservaciónyproporcionandoinformaciónrelevantesobreloscostosasociados,loqueconstituyeunaporteinnovdoralmanejoreproductivodeovinosBlackbellyyPelibueyeneltrópicoecuatoriano.CONCLUSIONESLacriopreservacióndelsemenovinodelasrazasPelibueyyBlackbellyutilizandodistintosnivelesdeciclodextrinacargadadecolesterol(0,0,5,1y1,5mg/120millonesdeespermatozoides)mostróserefectivaparamantenerlacalidadespermática.Losresultadosindicaronque,antesdelacongelación,elsemenpresentabaunaspectonormal,colorblancocremoso,olorneutro,pHpromediode6,6,yvolúmenesdeeyaculadode1,35mlparaBlackbellyy1,6mlparaPelibuey.Microscópicamente,lamotilidadmasalfuede3y4puntos,lamotilidadindividualde72,5%y87,5%,lavitalidadde70%y80%,laconcentraciónespermáticade1,8×10^9y3,7×10^9espermatozoides/ml,ylasmorfoanomalíasde70%y80%,respectivamente,demostrandoquelasmuestraseranaptasparalacriopreservación.Traslacongelación,laaplicacióndeCLCnoprodujodiferenciasestadísticassignificativasenmotilidadindividual,viabilidadnimorfoanomalíasentrelostratamientos,perosíseobservarondiferenciasestadísticamentesignificativasenlaintegridaddelamembrana,alcanzandoun38,33%enlarazaBlackbellyconlaadiciónde0,5mgdeCLCyun27,67%enlarazaPelibueyconlaadiciónde1mgdeCLC,loqueindicaquelaadicióndelcomplejociclodextrina-colesterolcontribuyeaprotegerlamembranaplasmáticadelosespermatozoidesfrentealestrésdelprocesocriogénico.EstosresultadosevidencianquelosnivelesdeCLCempleadospermitenmantenerlafuncionalidadespermáticaylaaptituddelasmuestrasparafuturosprocesosdereproducciónasistida.AGRADECIMIENTOS(OPCIONAL)UnespecialagradecimientoatodoslosmiembrosdelProyectodeInvestigaciónPROPEA(IDIPI-262)delaFacultaddeCienciasPecuariasdelaESPOCHquienescontribuyeronaldesarrollodelpresentetrabajoinvestigativo.
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 97 REFERENCIASBIBLIOGRÁFICAS1.Araya-ZúñigaI,SevillaF,GonzálezJA,MatamorosK,ValverdeA.Cryopreservationoflivestockspeciesgermplasm:Asteptowardssustainability[Internet].AgronomíaMesoamericana;36(1):Article 61375.e-ISSN2215-3608.Availablefrom:https://www.scielo.sa.cr/pdf/am/v36n1/2215-3608-am-36-01-61375.pdf2.Carvajal-SernaM,Cortés-LópezHA,Manrique-PerdomoC,Grajales-LombanaHA.Evaluacióndelosparámetrosdecalidadseminalycinemáticaespermáticaentresrazasovinasdelanaencondicionesdetrópicoaltocolombiano.RevMedVet.2018;(36):49-61.doi:10.19052/mv.5171.Disponibleen:https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=6229141.3.CastilloLA,PáucarE,AlvaradoE.Adicióndemetil-β-ciclodextrinacargadadecolesterolenlacriopreservacióndesemendecarnero.RevInvestigVetPerú[Internet].2019Dec23[cited2022Oct17];30(4):1637-44.Disponibleen:http://www.scielo.org.pe/scielo.php?pid=S1609-91172019000400025&script=sci_arttext&tlng=pt.4.CastroJ,RodríguezA,RivasD.CalidaddelsemenrefrigeradodecarnerosAssafyBlackbelly.RevInvestigVetPerú.2018;29(2):785-92.doi:10.15381/rivep.v29i2.14598.Disponibleen:http://www.scielo.org.pe/scielo.php?pid=S1609-91172017000300032&script=sci_abstract.5.CuetoMI,FernándezE,AbeciaJA.Obtención,procesamientoyconservacióndelsemenovino.INTAEdiciones;2018.VolII,p.323.ISBN978-987-521-859-7.Disponibleen:https://inta.gob.ar/documentos/obtencion-procesamiento-y-conservacion-del-semen-ovino.6.FonsecaKJM.Caracterizacióndelfenotipoendosrazasdeovejasdepeloadaptadasaltrópicohúmedoamazónico,PelibueyyBlackbelly[Internet].CienciaLatina:RevistaCientíficaMultidisciplinar.2023Jul-Aug[citado2024Jul 12];7(4):1880–[citadopáginafinal].Disponibleen:https://ciencialatina.org/index.php/cienciala/article/view/7017/106627.GobiernoAutónomoDescentralizadoProvincialdePastaza.PLANDEDESARROLLOYORDENAMIENTOTERRITORIALDELAPROVINCIADEPASTAZA:Actualización2019[Internet].Puyo,Ecuador:GADPPz;2019[citado2024Jul12].Disponibleen:https://pastaza.gob.ec/leytransparencia/rendicion_cuentas/2021/pdot_prov_pastaza_actualizacion_2019.pdf8.GómezJ,DíazL,HernándezR.EvaluacióndeespermatozoidescriopreservadosdeovinosdepeloencondicionesdetrópicodeGuerreroenelLAPROSEM-UAgro.RevMexCiencPecu.2019;10(4):1081-92.doi:10.22319/rmcp.v10i4.4934.Disponibleen:http://200.4.142.40:8080/handle/uagro/13849.GómezM,PérezJ,CorderoR.Protocoloparalaevaluacióndesemenenrumiantes.SitioArgentinodeProducciónAnimal;2018.Disponibleen:http://www.produccion-animal.com.ar10.GuerreroW.Usodedilutoreshipertónicosenlacriopreservacióndesemenovino[tesisdemaestría].Lima(Perú):UniversidadNacionalMayordeSanMarcos,FacultaddeMedicinaVeterinaria;2009.Vol1:14p.
EFECTODELCOMPLEJOCICLODEXTRINA-COLESTEROLSOBRELACALIDADSEMINALPREYPOSTCRIOPRESERVACIÓNENOVINOPELIBUEYYBLACKBELLY 98 11.HernándezC,MoralesL,BravoG.Evaluacióndelaconcepciónencabrasutilizandosemencriopreservado.Riobamba,Ecuador:EscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazo;2020.12.INAMHI,ESPOCH.Pronósticodeltiempoparael20y21deagostodel2024.Emisióndiaria.ConvenioESPOCH_INAMHIOficinaRegionaldePronóstico[Internet].[cited2024Jul12].Availablefrom:https://www.espoch.edu.ec/wp-content/uploads/2025/02/Pronostico-del-tiempo-para-el-20-y-21-de-agosto-del-2024.-EMISION-DIARIA.-Convenio-ESPOCH_INAMHI_Oficina-Regional-de-Pronostico.pdf13.InstitutoNacionaldeTecnologíaAgropecuaria(INTA).InstitutodeInvestigacionesAgropecuarias.BoletínTécnico[Internet].2018Aug23[cited2024Jul22].14.MejíaA.ManualparalaexplotacióndeovinosdepeloenMéxico[tesisdelicenciaturaenMedicinaVeterinariayZootecniaenInternet].Guadalajara(México):UniversidaddeGuadalajara,FacultaddeMedicinaVeterinariayZootecnia;1998[citado2024Jul11].15.PozoA,HuamánE.Característicasseminalesdeovinopreypostcongelamientousandodilutorcomercialydiferentesyemasdehuevo.Huamanga,Perú:UniversidadNacionaldeSanCristóbaldeHuamanga;2019.Disponibleen:https://revistas.unsch.edu.pe/index.php/investigacion/article/view/9916.RamírezM,UgaldeR,AguilarE.CalidadseminaldeovinosdepelosuplementadosconMoringaoleifera(Moringaceae)yTrichantheragigantea(Acanthaceae).RevBiociencias[Internet].2020[citado2024Jul22];11(2):1–8.Disponibleen:https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=757640717.RuizL,GómezC,CayoJ.Evaluacióndelacalidadespermáticadelsemenovinoposdescongelaciónalempleardosfuentesenergéticasydoscrioprotectores.RevInvestigVetPerú.2015Sep2;26(1):47-54.Disponibleen:http://www.scielo.org.pe/scielo.php?pid=S1609-91172015000100007&script=sci_arttext&tlng=pt18.SalmonVM,PonceM,MoraN.Cholesterol-loadedcyclodextrinincreasesthecholesterolcontentofgoatspermtoimprovecoldandosmoticresistanceandmaintainspermfunctionaftercryopreservation.BiolReprod.2016;95(3):1-12.doi:10.1095/biolreprod.116.142943.Disponibleen:https://academic.oup.com/biolreprod/article-abstract/94/4/85,%201-12/243443419.SouzaF,TorresC,PachecoD.Adiçãodecolesterolcarregadocomciclodextrinaaosemenovinonacriopreservação.RevBrasReprodAnim.2021;31(1):49-56.Disponibleen:https://revistas.uece.br/index.php/cienciaanimal/article/view/9388/756920.ZamoraR.Efectodelantioxidantefucoxantinasobrelacongelacióndesemendeovino[tesisdemaestría].Conkal(México):TecnológicoNacionaldeMéxico,CampusConkal;2021[citado2024Jul10].