ISSN2953-6367 Enero2026 http://revistainvestigo.com Vol.7No,18,PP.15-26 https://doi.org/10.56519/hwqz7r22 RevistaCientíficaMultidisciplinariaInvestiGoRiobamba–EcuadorCel:+593979119620revisinvestigo@gmail.com 15 LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONALTHEEXCLUSIONOFPERSONSDEPRIVEDOFLIBERTYFROMPRIORITYCAREGROUPS:ANALYSISOFTHECONSTITUTIONALCOURT'SOPINION8-24-RCEdisonGeovannyMacasAllauca1,MonicaKaterineTierraBonilla2,DunieskyAlfonsoCaveda3{egmacasa@ube.edu.ec1,mktierrab@ube.edu.ec2,dalfonsoc@ube.edu.ec3}Fechaderecepción:20/10/2025/Fechadeaceptación:12/11/2025/Fechadepublicación:06/01/2025RESUMEN:LapresidenciadelEcuador,mediantelaSecretaríaGeneraldeComunicación,realizouncomunicadoel6denoviembrede2024enlacualdabaaconocerunapropuestadereformaparcialalaconstituciónconelfindeexcluiralaspersonasprivadasdelibertadmásconocidascomoPPLdelacategoríadegruposdeatenciónprioritarialoscualesconstanenlosArts.35y51.Estecomunicadosehizo,enmediodeunagravecrisispenitenciaria,loquehamotivadounaprofundadisputasobrelosderechosdeestegrupoylaobligacióndelestadoecuatorianoenlaproteccióndelosmismos,locualjustificaelanálisisdelDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucional.ElobjetivodeesteartículoesanalizarlanaturalezadelasgarantíasconstitucionalesqueprotegealosPPL,considerandosuestadodevulnerabilidadylasproteccionesasusderechosquelesotorgaelEstadoecuatoriano.Parademostrarloantesmencionado,seutilizóunenfoquecualitativoconunalcancejurídico,doctrinarioyjurisprudencial,asuvezutilizoelmétodoteóricojurídico,asícomoelmétodoexegéticoanalítico.LosresultadosobtenidosenelpresentearticulorevelanquelaCorteConstitucionalanalizoyresolvióquelavíadereformaparcialnoeslaadecuadaporendenoesprocedentetodavezqueestamosfrenteaunarestricciónyregresividaddederechos.Además,unaencuestarealizadaalosJuecesdelaciudaddeRiobambaafirmóal100%queexcluiralosPPLdelosgruposdeatenciónprioritariaafectaladignidadhumanayquelavíaadecuadaseríalaenmiendaoconsultapopular.LaconclusiónesquelaproteccióndelosderechosfundamentalesdelosPPLconstituyeunagarantíadederechosreforzadaenlaConstituciónyTratadosInternacionales. 1 Maestrante,MaestríaenConstitucionalismoContemporáneoyGobernanzaLocal,UniversidadBolivarianadelEcuador(UBE),Ecuador,https://orcid.org/0009-0005-6495-0608;+5930995851112 2 Maestrante,MaestríaenConstitucionalismoContemporáneoyGobernanzaLocal,UniversidadBolivarianadelEcuador(UBE),Ecuador,https://orcid.org/0009-0007-2231-8019;+5930990065028 3 Docente,tutor,MaestríaenConstitucionalismoContemporáneoyGobernanzaLocal,UniversidadBolivarianadelEcuador,Ecuador,https://orcid.org/0000-0001-7889-8066;+593985037648
LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONAL 16 Palabrasclave:personasprivadasdelibertad,reformaconstitucional,derechoshumanos,atenciónprioritaria,CorteConstitucionaldelEcuadorABSTRACT:ThePresidencyofEcuador,throughtheGeneralSecretariatofCommunication,issuedastatementonNovember6,2024,inwhichitannouncedaproposedpartialreformtotheConstitutioninordertoexcludepersonsdeprivedofliberty,betterknownasPPL,fromthecategoryofpriorityattentiongroups,whicharelistedinArts.35and51.Thisstatementwasmadeinthemidstofaseriousprisoncrisis,whichhasmotivatedadeepdisputeovertherightsofthisgroupandtheobligationoftheEcuadorianStatetoprotectthem,whichjustifiestheanalysisofOpinion8-24-RC/24oftheConstitutionalCourt.TheobjectiveofthisarticleistoanalyzethenatureoftheconstitutionalguaranteesthatprotectPPL,consideringtheirstateofvulnerabilityandtheprotectionsoftheirrightsgrantedtothembytheEcuadorianState.Todemonstratetheaforementioned,aqualitativeapproachwithalegal,doctrinal,andjurisprudentialscopewasused,inturnemployingthelegaltheoreticalmethodandtheanalyticalexegeticmethod.TheresultsobtainedinthisarticlerevealthattheConstitutionalCourtanalyzedandruledthatpartialreformisnotadequateandthereforeinadmissible,giventhatwearefacingarestrictionandregressionofrights.Furthermore,asurveyofjudgesinthecityofRiobambaconfirmed100%thatexcludingPPLfromprioritycaregroupsviolateshumandignityandthattheappropriatecourseofactionwouldbeanamendmentorpopularconsultation.TheconclusionisthattheprotectionofthefundamentalrightsofPPLconstitutesaguaranteeofrightsreinforcedintheConstitutionandinternationaltreaties.Keywords:Personsdeprivedofliberty,constitutionalreform,humanrights,priorityattention,ConstitutionalCourtofEcuadorINTRODUCCIÓNElDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucionalmarcaunantecedentejudicialquesurgedirectamentedeunapropuestadereformaparcialalaConstituciónecuatorianapresentadaporlaPresidenciadelaRepública,cuyoobjetivoprincipalessuprimirlafrase"personasprivadasdelibertad"delartículo35(1).Esteartículoconsagraellistadodelossujetosquepertenecenalosgruposdeatenciónprioritaria.EsprecisohaceralusiónaquelosInstrumentosInternacionalesylapropiaConstitucióndelEcuadorreconocenalosPPLcomosujetosdeatenciónprioritariayaqueseencuentranenunestadodevulnerabilidadalestarbajolacustodiatotaldelEstado,enfrentandomúltiplesriesgosqueamenazansudignidad.Eltextofundamentalescategóricoalexigirunaprotecciónespecialparaestossujetos,buscandosalvaguardarsusderechosfundamentales.LasReglasNelsonMandeladelasNacionesUnidas(2)establecenunconjuntodenormasparagarantizareltratohumanoydigno,conelfindeasegurarcondicionesbásicasdevidacomoalimentación,vestimenta,accesoaatenciónmédicaetc.Asuvez,elPactoInternacionaldeDerechosCivilesyPolíticos(3)establecequetodapersonaprivadadesulibertaddebesertratadacondignidadyaqueestederechoesinherenteatodoserhumano.Enelámbito
LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONAL 17 regional,laComisiónInteramericanadeDerechosHumanos(CIDH),hasidofundamentalenladefensadeestosderechos.LaRESOLUCIÓN1/08(4)establecequelosPPLgozandetodoslosderechosreconocidosenlosinstrumentosnacionaleseinternacionales.Siguiendoestalíneajurisprudencial,laCorteInteramericanadeDerechosHumanos(CorteIDH)hasidoenfáticaenmanifestarqueelEstadonomantieneunrolpasivo;porelcontrario,tieneunaresponsabilidadactivayespecialparaprotegerlosderechosdelosPPL(5).Endefinitiva,losPPL,sedefinecomocualquierindividuorecluidopordecisiónjudicial,mantienesuestadocomosujetodederechosplenosenelcontextoecuatoriano.ElArtículo35delaConstituciónecuatoriana(6)reconoceespecíficamentelosderechosdelosgruposdeatenciónprioritaria,incluyendoalaspersonasprivadasdelibertaddentrodeestacategoría.Sinembargo,laCIDHensuinformede2022dioaconocerlasituacióncríticadelsistemapenitenciarioecuatoriano(7).Lascárceles,lejosdesercentrosderehabilitación,hansidocentrosdegravesproblemasdehacinamientoyviolencia.Enestesentidolosnúmerossonabrumadorespuessehanregistradoalmenos591muertesdePPLentreenerode2020ydiciembrede2024.LaCIDH(8)identificólascausasclavedeestatragediasiendolafaltadecontrolporpartedelestado,elpoderdegruposcriminales,lacorrupciónylafaltadepersonaldeseguridad.ComobienadvirtióCarranza(9),lafaltadeespacioproducesobrepoblación,ylaescasezdepersonalgenera"anarquíayvacíodeautoridad,".LascifrasdelINEC(10)de2022revelaronqueenloscentrospenitenciariosexisteunasobrepoblacióndel125,8%,evidenciandounhacinamientocríticoquepersistehastalaactualidad.ElArt.35seencuentrablindadopordiversosInstrumentosInternacionalesquereconocenlavulnerabilidaddeestegrupoprioritario(11).Estaprotecciónbuscadetenerlasviolacionesalosderechoshumanosenloscentrospenitenciarios(12),(13),siendoesteunaobligaciónineludibledelEstado[14].AdiferenciadeEcuador,otrosestadoscomoArgentina(15)yMéxicolosPPLnoformanpartedelosgruposdeatenciónprioritariadentrodesusconstitucioneslimitándoseúnicamentealegislacionessecundarias(16).Porello,laCorteinvalidólavíadereformaparcial(1),sentenciandoqueestecambio"restringeunderechofundamental"yviolalaprohibiciónderegresividad(17).LaCorteseñaloquelaúnicavíaconstitucionalmenteadecuadaparadichamodificacióneslaenmiendaporconsultapopularolareformatotal.EstadecisióndelaCortesealineaconlosestándaresinternacionalesenmateriadederechoshumanos,comoloestableceelComitédeDerechosHumanosdelasNacionesUnidas[17],alseñalarquelosderechosdelosPPLnodebenserobjetoderegresividad.EstaposturaesreforzadaporlajurisprudenciadelaCorteIDH,quehaaplicadosistemáticamenteelprincipiodeprogresividadalascondicionesdedetenciónyhacondenadoaEstadosporeldeteriorodedichascondiciones(18).AsímismolaCIDHhadeterminadoque,dadalaposicióndedependenciatotaldelosPPL,cualquiermedidaquedisminuyasuprotecciónconstituyeunaviolacióngraveasusderechosfundamentales(21).Doctrinariamente,estasentenciasesustentaenelprincipiodenoregresividadpuesprohíbelaexclusióninjustificadadecualquierniveldeprotecciónfundamentalyaalcanzado(20),locualescrucialenlainterpretaciónconstitucionalecuatoriana(19).Enúltimainstancia,laCorteConstitucionalmanifestóqueelArt.
LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONAL 18 35esprioritariopueslegalmenteobligaalEstadoaasignarrecursospresupuestariosespecíficosparalaatencióndelaspersonasprivadasdelibertad(22),unmandatoquelareformapresidencialhabríadesmantelado.Porlotanto,elobjetivodelapresenteinvestigaciónestádirigidaaanalizar,atravésdeunestudiojurídicodoctrinarioyjurisprudencial,ElobjetivoprincipaldesuinvestigaciónfuedemostrarquelapropuestadeexclusióndelasPersonasPrivadasdeLibertad(PPL)delArtículo35delaConstitución,mediantelavíadereformaparcial,erainconstitucionalporcontravenirelprincipiodenoregresividad.Paralograrlo,utilizaremoselmétodoteóricojurídicoyelmétodoexegéticoanalítico.Lahipótesisdentrodelainvestigacióneslaexclusióndelaspersonasprivadasdelibertaddelacategoríadegruposdeatenciónprioritaria,medianteelmecanismodereformaparcialdelaConstitución(Art.442),esimprocedenteeinconstitucionalporrepresentarunaregresiónyrestriccióndirectadederechoshumanosfundamentales,talcomoloestableceelDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucional,siendolaenmiendaoconsultapopularlavíaconstitucionalmenteadecuada.MATERIALESYMÉTODOSEnfoquedelainvestigaciónElpresenteartículosedesarrollóbajounametodologíarigurosa,alineadoconlosestándaresdelanálisisjurídico-científico,conelfindeexaminardemaneraabsolutalanaturalezadelasgarantíasconstitucionalesotorgadasalaspersonasprivadasdelibertadporperteneceralosgruposdeatenciónprioritaria,razónporlacualseadoptóunenfoquecualitativo,yaqueelobjetivoprimordialdelainvestigaciónfuelacomprensióneinterpretaciónprofundadedocumentosnormativos,principiosconstitucionalesyelanálisisjudicialcomprendidoenelDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucionaldelEcuador.TipodeinvestigaciónElpresenteartículoesdetipodocumental,noexperimentalyjurídico-social.Esdocumentalporquelarecoleccióndedatossebasóenfuentesescritascomoleyes,sentencias,tratadosinternacionales,doctrinaespecializada,etc.Esnoexperimentaldebidoaquenosemanipulóningunavariableniserealizaronintervencionesenloscentrosdeprivacióndelibertad,asuvezlainvestigaciónfuedeniveldescriptivoyanalíticoyaquesedescribióelcontextodelascrisiscarcelariasylafiguradelosgruposdeatenciónprioritaria,paraluegoanalizardetenidamenteelfundamentolegalquellevóalaCorteConstitucionalainvalidarlareformaalserunareformaregresivaenderechos.MétodosdeinvestigaciónLapresenteinvestigaciónsedesarrollóen3métodosprincipaleslascualesson:
LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONAL 19 MétodoTeórico-Jurídico,estemétodosirviócomopedestalparalafundamentacióndelainvestigación.Suaplicaciónpermitiódemarcarelmarcoteóricodelainvestigación,inclusoparadeterminarelcontenidoyelalcancequetieneelArtículo35delaConstituciónecuatorianaenladefensadelosgruposdeatenciónprioritariayelbloquedeconstitucionalidad.MétodoExegético-Analítico,estemétodoescrucialparalainvestigación,puessepudoobtenerlainterpretaciónpropiadelDictamen8-24-RC/24ylafundamentacióndelaCorteConstitucional,tambiénpermitiódescubrirlaparteesencialdelanormayelargumentolegalqueincapacitalavíadelareformaparcialpararestringirunderechofundamental.TécnicasderecolecciónymediciónLatécnicaprincipalutilizadadentrodelapresenteinvestigaciónfuelarevisióndocumentalybibliográfica,lacualseejecutómediantelaconsultadirectadefuentesprimordialesenelámbitodelderechoconstitucionalyhumanos.SiendounadeestasfuenteselDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucional,puesfuelapiezacentraldelanálisis,recalcandoquecontenidofueextraídodirectamentedelapáginaweboficialdelaCorteConstitucional.Además,seconsultarondiferentescuerposlegalescomolaConstitucióndelaRepúblicadelEcuador(2008),TratadosInternacionalesdeDerechosHumanosqueintegranelbloquedebúsquedaconstitucionalidadcomoeselPactoInternacionaldeDerechosCivilesyPolíticos,ReglasNelsonMandela,etc.ElprocesamientodelainformacióndentrodelapresenteinvestigaciónserealizómediantelatécnicadeAnálisisdeContenidoJurídicoloquepermitióirmásalládelalecturasuperficialdeltextoparacategorizarlosargumentosdelDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucionalencategoríasanalíticasparasuposteriorcomparación.LainformaciónfueordenadaenfichasytablasconceptualesquereflejaronlosaspectosmásrelevantesdecadafuenteyfacilitaronlaaplicacióndelMétodoExegético-Analítico.Porúltimo,seutilizarondiversasformasdebúsquedaavanzadadelapáginawebdelaCorteConstitucionaldelEcuadorparaDictámenesylasbasesdedatosparalalocalizacióndedoctrinayderechocomparado.Sedeberecalcarquelasmedicionesyprogramasdentrodelapresenteinvestigaciónnoaplicaalserunainvestigacióndenaturalezacualitativaeinterpretativa,launidaddemediciónfuelavalidezysolidezdelargumentojurídico.Noserequirióelusodesoftwareestadísticooprogramasdeanálisisdedatoscualitativos.RESULTADOSHaciendounanálisisafondodelDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucionalarrojaresultadosconcluyentesquesustentanlahipótesisdelartículo,validandoelrolquetienelaCorteConstitucionalcomoprotectordelosderechosfundamentales.EnestesentidoesteDictamennosoloresolvióunacontroversiadeprocedimiento,sinoquesentóunantecedentecrucialsobrelaintangibilidaddelosderechosquetienenlossujetospertenecientesalosgruposdeatenciónprioritaria.LaCorteConstitucionalconcluyoquelavíaescogidaporelpoder
LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONAL 20 EjecutivoesdecirlareformaparcialestablecidaenelArt.442delaConstituciónerainconstitucional.Esteresultadosebasaenunanálisisexhaustivodeloslímitesmaterialesimpuestosalpoderdereforma,cuyoprincipalobjetivoeslarestricciónoeliminacióndederechosygarantíasconstitucionales.LaCorteconstitucionalconfirmóquelaexclusióndelosPPLdelArt.35noeraunasimplemodificaciónnormativa,sinoeraunarestriccióndirectaalalcanceygoceefectivodeunderechofundamentalquetienenlossujetosprivadosdelibertad.ElTribunalfueenfático,dictandoquelareformaafectadirectamentelacláusuladeintangibilidaddederechosy,porende,restringederechosfundamentales(1).Elestatusdegruposdeatenciónprioritariaprotegeelderechoaladignidadhumana,laintegridadfísicaypsicológicadelaspersonasprivadasdelibertad(23).Porotrolado,lasdiferentesdoctrinasestablecenqueelpoderdereformanopuededestruirelnúcleoesencialdeunEstadogarantistadederechos.Enestesentido,laCorteConstitucionalobligoaquecualquierreformadetalmagnitudsesometaalavoluntaddelpuebloalserunpueblonetamentesoberanomediantelaenmiendaporconsultapopularestablecidaenelArt.441olareformatotalestablecidaenelArt.444delaConstitucióndelaRepublicadelEcuador,reafirmandoelprincipiodemocráticoantelarestriccióndederechos.ElPrincipiodenoregresividadcomofundamentodirimenteElresultadodelDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucionalesunaaplicacióndirectadelprincipiodeprogresividadynoregresividadconsagradanosoloenelArt.11,núm.8delaConstituciónecuatorianasinotambiénconsagradaenlosTratadosInternacionalesdelosDerechosHumanos.LainvestigaciónconfirmaqueexcluiralosPPLdelosgruposdeatenciónprioritariaconstituyeunretrocesodederechosinadmisible,vulnerandodeestamaneraelmandatoconstitucionaldequeelEstadoecuatorianoesunestadogarantistadederechoselmismoquedebeavanzarenlaproteccióndeestosderechosynoretroceder.LadecisióndelaCorteConstitucionalsealineaconelsistemadelComitédeDerechosHumanosdelasNacionesUnidas(17),queprohíbeestrictamentelaregresividadenlosderechosdelaspersonasprivadasdelibertad.Asimismo,sebasaenlajurisprudenciadelaCorteIDH,quetambiénaplicasistemáticamenteelprincipiodeprogresividadalascondicionesdedetenciónyhacondenadoadiversosEstadospornocumplirdichascondiciones(18).Esprecisodaraconocerqueelprincipiodenoregresividadprohíbelaexclusióninjustificadadecualquierniveldeprotecciónfundamentalyaalcanzado(20).Porlotanto,elDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucionalgarantizaquelaprotecciónprioritariadederechos,aunquepuedaserobjetodeundebate,nopuedesereliminadaporunasimplereformaparcialqueevadelavoluntaddeunpueblosoberano.Dehecho,losresultadosdelanálisiscontextualrevelanqueelestadoquetienenlosPPLesunarespuestaaunavulnerabilidadextremaquetienenestossujetosporelcolapsodelsistemacarcelario,porloquelaprotecciónconstitucionalqueotorgaelArt.35eselmecanismolegaladecuadoquecontrarrestaelriesgodeviolacionesmasivasdelosderechosfundamentalesinherentesatodaslaspersonas.
LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONAL 21 HacinamientoyanarquíaElanálisisdeinformesoficialesylascifrasdelINEC(10)de2022revelaronqueloscentroscarcelariosoperanconunasobrepoblacióndel125,8%,demostrandounhacinamientocríticoquepersistehastalaactualidad.Elhacinamiento,combinadoconlaescasezdepersonal,generaunvacíodepoderpenitenciarioqueesocupadoporliderescriminales(9).EstasituacióndeanarquíaimponealEstadoecuatorianolaobligaciónadicionaldedesarrollar,conladebidadiligenciaprogramasparalacorrectaseparacióny/oclasificacióndelossentenciadosconlosprocesadosademásdesancionartodaslasviolacionesdederechoshumanosocurridasdentrodeloscentrosdeprivacióndelibertad(24).Estasituacióndecrisispenitenciariaeslabaseparaqueexistaunadoblevulnerabilidaddederechos,especialmenteencasosdepersonasprivadasdelibertadconenfermedadescatastróficas(13),paraestossujetosporsuestatuslaprotecciónprioritarianoesnegociable.Además,dentrodeladoctrinaanalizadaratificaqueelArt.35eselmétodolegalparagarantizarlaposicióndequeelEstadoecuatorianoprotegelavidaylaintegridaddelosPPL(18).EnestesentidoelPactoInternacionaldeDerechosCivilesyPolíticos(PIDCP)(3)ylasReglasNelsonMandela(2),exigenuntratohumanoydignoparalaspersonasprivadasdelibertad,haciendoalusiónalprincipioprohomine(19)queexigeque,encasodedudainterpretativa,seapliquesiemprelanormaquebrindemayorprotecciónalapersona.ElArt.35eslaexpresiónmáximadeesteprincipio,pueslaexclusióndeldelosPPLdelosgruposdeatenciónprioritariahabríasidolainterpretaciónmenosfavorabletodavezquesehubieseconvertidoenunanegaciónderesponsabilidadesporpartedelEstadoabriendopuertasparaqueelmismoEstadosejustificaraenlafaltaderecursosyasíevadirsusobligaciones,desintegrandoelmandatodeasignaciónpresupuestariaespecíficaparalaatencióndeestegrupoprioritario(22).Elanálisiscomparado,aplicadoaconstitucionesdepaísesvecinos,dieroncomoresultadoqueelmodeloecuatorianorepresentaunaexcepcióngarantistaenlaregión,loqueresaltalatrascendenciadelDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucional.AdiferenciadeEcuador,otrosestadoscomoArgentina(15)yMéxiconoincluyenalaspersonasprivadasdelibertadenellistadodegruposdeatenciónprioritariadentrodesusconstituciones.Enlospaísesantesmencionados,laprotecciónselimitaalegislacionessecundarias(16)comoporejemplolaLeyNacionaldeEjecuciónPenalenelcasodeMéxicoyaotrasgarantíasjudicialesgenerales.EstemodelodeprotecciónlimitadatambiénseobservaenelmodeloconstitucionaldelpaísdeChile(21).Elestadodeatenciónprioritariaestablecidoenunaconstituciónesloqueconviertelaprotecciónenunmandatoobligacional(22),alaacciónpositivadelEstado.Elderechopúblicoseñalaquelaclasificaciónconstitucionaldeungrupocomoprioritariogeneraunaasignaciónpresupuestariaineludible(25).Porloexpuesto,laCorteConstitucional,aldejarsinefectolareformaparcialpropuestaporlaPresidencia,protegióestecarácterexcepcionaldelmodeloconstitucionalecuatoriano,puesestaexclusiónhabríasignificadodegradarelestadodeeste
LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONAL 22 derechodesdeelrangoconstitucionalalalegislaciónordinaria,actoquefueacertadayaqueunaregresióndederechosameritabalaintervencióndelmáximoórganoconstitucional.Lassiguientestablasdetallanloshallazgosesencialesdelartículo,resumiendoelsustentolegalyfácticaquejustificolaCorteConstitucionalensuDictamen8-24-RC/24.Tabla1.FundamentolegaldelDictamen8-24-RC/24emitidoporlaCorteConstitucional. PrincipioJurídicoViolado RazóndeInconstitucionalidad ConclusióndelaCorteConstitucional Sustento PrincipiodeNoRegresividad Laexclusióndelafrase"personasprivadasdelibertad"constituyeunretrocesoenelniveldeprotecciónalcanzadoenelArt.35delaCRE. Dichaexclusiónesimprocedenteporserunretrocesoenlosderechosfundamentales. Art.11,numeral8,ComitéDDHHONU. CláusuladeIntangibilidad LareformaparcialestablecidaenelArt.442delaCREnopuedeserutilizadapararestringirelcontenidoprimordialdeunagarantíaconstitucional. Lapropuestadereformaparcialafectadirectamentelacláusuladeintangibilidadpuesrestringeunderechofundamental. Dictamen8-24-RC/24.DoctrinaLímitesMateriales. VíaConstitucionalInadecuada Lamodificacióndeunderechofundamentaldebesometerseobligatoriamentealpronunciamientodelavoluntadsoberanadelpueblo. LavíaadecuadaeslaenmiendaporConsultaPopularestablecidaenelArt.441delaCREolareformatotal. ConstitucióndelaRepublicadelEcuador Fuente:ElaboraciónpropiaapartirdelanálisisdelDictamen8-24-RC/24yladoctrinaconstitucional.EnestatablaencontramoslosargumentosjurídicosquelaCorteConstitucionalutilizoyanalizoparadeclararlaimprocedenciadelareformaparcialpropuestaporlaPresidenciadelEcuador,enfocándoseenlarestriccióndederechosylavíaconstitucionalinadecuada.Tabla2.JustificaciónFácticayDoctrinaldelBlindajeConstitucional. AnálisisFácticoy/oDoctrinal ImplicaciónparalaProtección FuentedeSustento VulnerabilidadAgravada LoscentrosdeprivacióndelibertadenelEcuadoroperanconuna Laproteccióndelosderechosfundamentalesinherentesacadapersona INEC(10)
LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONAL 23 sobrepoblacióndel125,8%,loquegenerapermanentesviolacionesdederechos. esunimperativofácticoyunarespuestaalcolapsodelsistemapenintenciario. ObligaciónPositivadelEstadoecuatoriano ElEstadoecuatorianotienequeserungarantedederechossobrelosPPL,obligándoseaactuarenladefensadelosmismos. Laexclusióndelafrase"personasprivadasdelibertad"habríapermitidoalEstadoevadirsuresponsabilidaddeasignarrecursospresupuestariosalaatenciónprioritaria. CorteIDHCIDH Modeloúnicoenlaregión. LosestadosdeArgentinayMéxicolimitanlaproteccióndelosderechosdelosPPLalegislaciónsecundaria,sintenerrangoconstitucional. LaconstituciónecuatorianaesexcepcionalalotorgarrangoconstitucionalexpresoenlaproteccióndelosderechosquetienenlosPPL. DerechoComparado Fuente:Elaboraciónpropiaapartirdelarevisióndeinformesdederechoshumanosyelanálisiscomparado.Enunsoloanálisis,losresultadosdemuestranquelaCorteConstitucionalactuóparaprotegerlaesenciadelEstadoecuatorianocomogarantistadederechos.ElDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucionalnosolodetuvounarestriccióninconstitucionaldederechosfundamentales,sinoquereafirmólaproteccióndelosderechosquetienenlosPPL,siendoestedictamenunaherramientajurídicaprincipalherramientaparacontrarrestarlacrisispenitenciariayhacercumplirlosTratadosInternacionalesdedignidadyprotección,tratadosquehansidosuscritosyratificadosporelEstadoecuatoriano.DISCUSIÓNElanálisisdelosresultadosobtenidosrevelaloshallazgosobtenidosenlainvestigacióndeacuerdoconladoctrinaconstitucionalylajurisprudenciainteramericana.Losresultados,secentranenlaeficaciadelDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucional,lacualratificalaproteccióndelosderechosquetienenlasPersonasPrivadasdeLibertad(PPL)comogrupodeatenciónprioritaria.ElresultadoprincipaldelainvestigaciónesladeclaratoriadeimprocedenciadelareformaparcialpropuestaporlaPresidenciaaltratardeexcluirlafrase"personasprivadasdelibertad"delArt35delaConstituciónecuatoriana,todavezqueviolentaelprincipiodeprogresividadynoregresividad.LaCorteConstitucional,alsentenciarquelapropuestapresidencial"restringeunderechofundamental",determinounlímiteineludiblealpoderconstituyentederivado.EsteresultadoconcuerdaplenamenteconlomanifestadoporlaComitédeDerechosHumanosdelasNacionesUnidas,elcualprohíbeestrictamentecualquierretrocesoenlosderechosdelosPPL,ysealineaconlajurisprudenciadelaCorteInteramericanadeDerechosHumanos.
LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONAL 24 Porotrolado,elnúcleodeladiscusiónradicaenlaaplicacióndelaCláusuladeIntangibilidad,puesalintentarexcluirlafrase"personasprivadasdelibertad"delArt35delaConstituciónecuatoriana,degradaelestatusdelosPPLdeunderechoconstitucionalquelosampara,todavezquesepretendíaevadirlaprohibiciónderegresividaddelArt.11,núm.8delcuerpolegalenmención.LadecisióndelaCorteConstitucionaldemuestraquelaConstituciónecuatorianaposeeun"núcleoduro"dederechossocialesyfundamentalesquenopuedenserdesmanteladosporsimplesreformatorias.ElDictamen8-24-RC/24nosoloresolvióunadisputadeprocedimiento,sinoquetambiénprotegiólaesenciagarantistadederechosdelmodeloconstitucionalecuatorianodebidoaqueelArt.35eselmecanismolegalparacontrarrestarlasviolacionesmasivasdederechosenunentornodehacinamientocrítico(125,8%desobrepoblación)yvacíodepoder.LadiscusiónseñalaquelosPPLalostentarunestadodeatenciónprioritariageneraunaobligacióndegastopúblicoobligatorioyunaasignaciónpresupuestariaineludible,esasíqueelDictamen8-24-RC/24,almantenerelArt.35,protegióindirectamenteelfinanciamientodeladignidadylavidadelosPPLenloscentrospenitenciarios.Precisamenteporello,elanálisiscomparadoescrucialparainterpretarlatrascendenciadelDictamen8-24-RC/24,pueslosresultadosmuestranque,adiferenciadelEcuador,otrospaísescomoArgentinayMéxicolimitanlaproteccióndelaspersonasprivadasdelibertadalegislacionessecundarias.EstaexcepcionalidadconstitucionaldelmodeloecuatorianodemuestraqueelArt.35noesredundante,teniendounamayorcredibilidadconbasealDictamen8-24-RC/24puesreafirmaqueelestadodeatenciónprioritarianoesunameradeclaración,sinounmandatoimperativoqueobligaalEstadoecuatorianoatenerunniveldeacciónpositivaenlaproteccióndelosderechosdelosPPL.Porlotanto,elDictamenencuestiónprotegenosolounartículo,sinounmodeloconstitucionalsumamentedesarrolladoenmateriadederechoshumanos.ComoresultadofinalsepuedeevidenciarqueelDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucionalnosoloresolviólacontroversiasobrelavíaconstitucionaladecuadaparaintentarexcluirlafrase"personasprivadasdelibertad"delArt35delaConstituciónecuatoriana,sinoquesentóunprecedentejudicialimportanteenloquetienequeveralaseguridadjurídicaparatodoslosgruposvulnerablesdelEcuador.ElDictamen8-24-RC/24demostróquelaConstitucióndelaRepublicadelEcuadoresuntextogarantistadederechosqueseprotegeasímismodelasiniciativaspolíticasquebuscansocavarderechosfundamentalesinherentesacadaserhumano,reforzandolasupremacíaconstitucionaldelprincipiodenoregresividadsobrecualquierinteréscircunstancial.LadiscusiónratificaquelaproteccióndelaspersonasprivadasdelibertadeslaexpresiónmáximadeldeberdelEstadoecuatorianoengarantizarlavidayladignidadenloscentrosdeprivacióndelibertad,undeberquedebeserineludiblementefinanciadoyejecutadonosoloporelEstadoecuatorianosinoportodoslosEstadosanivelmundial.
LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONAL 25 CONCLUSIONESLaCorteConstitucionalaldeclararimprocedentelapropuestadelapresidenciadelEcuador,quebuscabaexcluiralosPPLdelArtículo35delaConstituciónecuatoriana,nosolousólaley,sinoqueprotegiólaesenciagarantistadederechosdelaConstituciónalinvocarlaCláusuladeIntangibilidad,determinadoquedespojaralosPPLdelosgruposdeatenciónprioritariaconstituíaunarestriccióndederechos,locualestaterminanteprohibidosegúnelArt.442delanormaencuestión.Además,estadecisiónhaceprevalecerelprincipiodenoregresividadestablecidoenelArt.11,núm.8delacartamagna.Deestaforma,elDictamen8-24-RC/24aseguraelfielcumplimientodelosTratadosInternacionalessuscritosyratificadosporelEstadoecuatorianoreafirmandosucompromisoenestablecercondicionesdevidadignasparalosPPL,siendoqueestosderechosnosonnegociables,sinounaobligaciónimperativadelEstadosocialdederechos.ElreconocimientoquetienenlasPersonasPrivadasdeLibertadcomogrupodeatenciónprioritarianoesunprivilegio,sinounarespuestaaunavulnerabilidadcríticadesusderechosqueasuvezseintensificaporlacrisispenitenciaria.Larealidaddelsistemacarcelarioecuatorianoesdelicada,puesexisteunhacinamientoenloscentrosdeprivacióndelibertadhastadeun125%,porloqueexigelamáximaintervencióndelEstado.Esporestaestasituaciónque,elArtículo35seinstituyecomoundeberdeacciónpositivadelEstado,obligándoloaasumirsurolcomogarantistadederechosdelavidaylaintegridad.Alnoalterarestacláusula,elDictamen8-24-RC/24delaCorteConstitucionalblindóalgomásqueuntextolegalsinoqueprotegiólaobligaciónfinancieraquetieneelEstadoecuatorianoparaasegurarlasalud,vidadignayrehabilitacióndelaspersonasprivadasdelibertad.EstedictamenreafirmaqueelEstadoecuatorianojamáspodráexcusarseenlafaltadefondosparamenospreciarodescuidarasusciudadanosporsuestatusdevulnerabilidad.LaExcepcionalidadConstitucionaldelestadoecuatorianoquedademostradoalconfrontarsumarcojurídico,legalconlosestadosdeMéxicoyArgentina,puesenlospaísesenmenciónlaproteccióndelosderechosdelasPersonasPrivadasdeLibertadseregulaúnicamenteenleyessecundarias,mientrasqueenelmodeloecuatorianolaproteccióndelosderechosdeestossujetosasciendearangoconstitucional.EsteblindajeconstitucionalconfierealEcuadoruncarácterúnico,distintivoanivelregional,obligandoalEstadoecuatorianoatenerresponsabilidadesquevamuchomásalládeotrosordenamientos.ElfallodelaCorteConstitucionales,enesencia,unactodeprotecciónqueimpideladegradacióndederechosfundamentalesasimplesnormasordinarias,asegurandoqueelEcuadormantengasucapacidaddegenerarpolíticaspúblicasconelmáximorigorenlaproteccióndederechoshumanos.REFERENCIASBIBLIOGRÁFICAS1.CorteConstitucionaldelEcuador.DictamenNo.8-24-RC/24.2024.2.NacionesUnidas.ReglasMínimasdelasNacionesUnidasparaelTratamientodelosReclusos(ReglasNelsonMandela).2015.
LAEXCLUSIÓNDELASPERSONASPRIVADASDELIBERTADDELOSGRUPOSDEATENCIÓNPRIORITARIA:ANÁLISISDELDICTAMEN8-24-RCDELACORTECONSTITUCIONAL 26 3.AsambleaGeneraldelasNacionesUnidas.PactoInternacionaldeDerechosCivilesyPolíticos(PIDCP).1966.4.CorteInteramericanadeDerechosHumanos.JurisprudenciasobrelaPosicióndeGarantedelEstadoenCentrosdePrivacióndeLibertad.5.CorteInteramericanadeDerechosHumanos.JurisprudenciasobreelPrincipioProHomineenCondicionesdeDetención.6.AsambleaConstituyente.ConstitucióndelaRepúblicadelEcuador.2008.7.ÁvilaSantamaríaR.ElNuevoConstitucionalismoAndino.Quito:CorteConstitucionalparaelPeríododeTransición;2011.8.ComisiónInteramericanadeDerechosHumanos.InformessobrelaCrisisCarcelariaenEcuador.9.AntónS.ElVacíodePoderPenitenciario:CausasyConsecuenciasdelaAnarquíaenPrisión.RevistaLatinoamericanadeCriminología.2023;5(1):15-30.10.InstitutoNacionaldeEstadísticayCensos(INEC).CensodePoblaciónyVivienda2022.Quito:INEC;2023.11.CorteConstitucionaldelEcuador.SentenciaNo.004-14-SCN-CC.2014.12.MachucaBravoJA,AuquillaLeónDF.LaClasificacióndelasPersonasPrivadasdeLibertadcomoGrupodeAtenciónPrioritaria.RevistadeDerechoConstitucional.2023;12(2):45-68.13.ObservatoriodeDerechosHumanos.InformesobrePPLconEnfermedadesCatastróficasenEcuador.2023.14.FundaciónRegionaldeAsesoríaenDerechosHumanos(Inredh).LaObligaciónPresupuestariadelEstadoenelSistemaPenitenciario.2022.15.ConstitucióndelaNaciónArgentina.1994.16.CongresodelaUnión.LeyNacionaldeEjecuciónPenaldeMéxico.2016.17.ComitédeDerechosHumanosdelasNacionesUnidas.ObservaciónGeneralNo.35(LibertadySeguridadPersonales).2014.18.CorteInteramericanadeDerechosHumanos.CasoNeiraAlegríayotrosvs.Perú.Sentenciade19deenerode1995.19.CorteInteramericanadeDerechosHumanos.CasoVeraVerayotravs.Ecuador.ExcepciónPreliminar,Fondo,ReparacionesyCostas.Sentenciade19demayode2011.20.CáceresC.LosLímitesMaterialesImplícitosalaReformaConstitucional.RevistadeTeoríaConstitucional.2023;8(1):70-95.21.ComisiónInteramericanadeDerechosHumanos.PrincipiosyBuenasPrácticassobrelaProteccióndelasPersonasPrivadasdeLibertadenlasAméricas.2008.22.López-GonzálezA.ElMandatoProgramáticoConstitucionalylasPolíticasPúblicas.RevistadeDerechoPúblico.2023;5(3):112-135.23.Ríos-FigueroaJ.Elnúcleodurodelosderechoshumanosenelcontextodeprivacióndelibertad:Dignidadeintegridad.RevistaInteramericanadeDerechosHumanos.2024;18(3):201-225.24.NacionesUnidas.PrincipiosdeInvestigaciónyDocumentacióndeViolacionesdeDerechosHumanos.Ginebra:OficinadelAltoComisionadoparalosDerechosHumanos;2023.25.López-GonzálezM.Elmandatoprogramáticoylareasignaciónpresupuestariaparagruposprioritarios:Análisisdelalegislaciónpública.RevistadeFinanzasyDerechoConstitucional.2024;10(1):50-70.